gewicht 0,56gr. ; zilver Ø 13mm.
vermoedelijk muntmeester Bastinus

vz. Wapenschild met klimmende leeuw naar links,
rechts •H•DV, links •CIS, boven •
kz. Breeduitlopend kruis met pijlversieringen,
in de hoeken de letters; B – A – S – T

de Witte 67 ; van der Chijs IV, 16 ; de Mey 59 ; Vanhoudt G.45
zwaktes van de slag
zfr

gewicht 0,28gr. ; zilver Ø 12mm.
vermoedelijk muntmeester Bastinus

vz. Wapenschild met klimmende leeuw naar links, rechts •V•,
links • N •
kz. Breed uitlopend kruis met in de kwadranten de letters;
B - A - S - T

De letter N V op de voorzijde staan waarschijnlijk voor Nobilis Vidua,
hetgeen nobele (of edele) weduwe betekent.

Aleydis van Bourgondië werd in 1233 geboren als dochter van Hugo IV van Bourgondië en Yolande van Dreux. In 1251 huwde zij met hertog Hendrik III van Brabant. Toen haar man in 1261 overleed werd hij opgevolgd door diens oudste zoon Hendrik IV. Hij was echter zwakbegaafd en niet in staat om te regeren. Aleydis trad daarom op als voogdes voor haar zoon. In 1267 werd de tweede zoon van Hendrik III en Aleydis, Jan I, hertog van Brabant en kwam haar rol als voogdes ten einde.

Dit stuk is voor een penning veel te licht, ook als men enig gewichtsverlies a.g.v. slijtage in ogenschouw neemt. Het stuk heeft het gewicht van een ½ penning of obool. Tot op heden zijn dergelijke stukken in de referentie literatuur onbekend. Derhalve hoogst zeldzaam, mogelijk uniek.

vgl. de Witte 72 ; vgl. van der Chijs IV, 9 ; vgl. de Mey 62 ;
vgl. Vanhoudt G.50 R4
miniem krasjes en zwaktes van de slag
fr/zfr

gewicht 2,25gr. ; zilver Ø 21,5mm.

vz. Aartsengel Michael staande frontaal met speer in zijn
rechterhand en kruisnagels in de linker, binnen een gekartelde cirkel,
omringd door de tekst: ✠ MONETA⋮BRVXЄLLЄNCIS x
kz. Kort drielijnig kruis met bladornamenten aan de uiteinden
binnen een gekartelde cirkel, omringd door de tekst;
✠ IOHANNЄS⋮DVX⋮BRABANTIЄ

Het betreft hier het eerste grotere zilverstuk voor Brabant. De voorzijde toont ons de stadspatroon van de stad Brussel, de heilige Sint Michael. Dit munttype is dan ook alleen geslagen te Brussel. De andere Brabantse steden zouden pas ten tijde van hertog Jan II beginnen met de aanmunting van grotere zilverstukken. Zeldzaam.

Nog altijd prijkt patroonheilige Sint-Michiel op de hoogste toren van het stadhuis van Brussel. Of hij van daaruit waakt over de stad laten we in het midden, maar het symbool van Brussel is hij gebleven. Meer nog, hij was het al voor het ontstaan van de stad. In de achtste eeuw wordt er een bedehuis gebouwd aan de rand van de Zenne met aartsengel Michaël of Sint-Michiel als patroonheilige. In de Bijbel wordt hij voorgesteld als de rechterhand van God, maar hij is vooral degene die de duivel overwon en verjoeg uit de hemel. Zo wordt hij het vaakst afgebeeld, met in zijn hand het zwaard dat hij richt op de duivel, die op het moment van de strijd getransformeerd is in een draak. Op de plek van het bedehuis wordt in de tiende eeuw een parochiekerk gebouwd. Iets verderop aan de oevers van de Zenne ontstaat rond die tijd ook het gehucht Broekzele, dat later de stad Brussel zal worden. Geen stad zonder heilige en zo werd Sint-Michiel de beschermengel van Brussel.

This is the first larger silver piece for Brabant. The obverse shows us the patron saint of the city of Brussels, Saint Michael. This coin type is therefore only minted in Brussels. The other Brabant cities would not start coining larger pieces of silver until the time of Duke John II. Rare.

The patron saint of Brussels, Saint Michael, still adorns the highest tower of Brussels City Hall. Whether he watches over the city from there remains to be seen, but he remains the symbol of Brussels. Indeed, he was already a symbol before the city′s founding. In the eighth century, a house of worship was built on the banks of the Zenne River, with the Archangel Michael, or Saint Michael, as its patron saint. In the Bible, he is depicted as the right hand of God, but he is primarily the one who conquered the devil and banished him from heaven. This is how he is most often depicted, with a sword in his hand, aiming at the devil, who, in the moment of battle, has been transformed into a dragon. A parish church was built on the site of the house of worship in the tenth century. A little further along the banks of the Zenne River, the hamlet of Broekzele, which would later become the city of Brussels, also emerged around that time. No city without a saint, and thus Saint Michael became the guardian angel of Brussels.

de Witte 260 ; van der Chijs VI, 19 ; de Mey 128 ; Vanhoudt G.168 R
Enkele lichte krasjes en zwaktes van de slag. Zeldzaam.
fr-zfr/zfr

gewicht 1,10gr. ; zilver Ø 18mm.
muntmeester Walter

vz. Wapenschild van Brabant omringd door de tekst;
✠ D – VX•BRA – BANCI – Є
kz. Lang dubbel gelijnd kruis geplaatst over een gekartelde
cirkel met in de kwadranten de letters; W - A - L - G,
omringd door de tekst; ∴ •I•D – ЄI•G – RAT – IA ☀

Variant met BRABANCIE i.p.v. het meer gebruikelijke BRABANTIE. Daarnaast toont deze sterling afwijkende symbolen op de keerzijde, zoals drie bollen in piramidevorm gerangschikt en een dikke stip omringd door 6 kleine stippen, en is de T in W - A - L - T en in GRATIA zeer sierlijk met krullen vormgegegeven in plaats van de gebruikelijke strakke T. Dit afwijkende type is zeer zeldzaam.

de Witte 247 ; van der Chijs - (vgl V, 9) ; 
de Mey 116var. ; Vanhoudt Atlas G.166 RR
kleine zwaktes van de slag
zfr-

gewicht 1,28gr. ; zilver Ø 19mm.
Geslagen op titel van Limburg & Brabant.

vz. Gedeeld wapenschild met links de leeuw van Brabant
en rechts de leeuw van Limburg, omringd door de tekst;
DVX - LIMB - VRGIE
kz. Lang gevoet kruis geplaatst over geparelde cirkel, klaverblad
met steel in iedere kwadrant, omringd door de tekst;
DVX - BRA - BAN - TIE

Geslagen met de titels van Limburg & Brabant (DVX  LIMBVRGIE & DVX BRABANTIE). De slag bij Woeringen op 5 juni 1288 betekende het einde van de Limburgse successieoorlog dat in het voordeel van hertog Jan I van Brabant werd beslecht. Limburg werd Brabants, ten koste van Gelre. De naam sterling of esterlin is waarschijnlijk afgeleid van ″Easterling″. Het ″Easterling zilver″ waren hooggehaltige zilveren munten van 92,5% (925/1000) puur zilver uit een gebied in Noord-Duitsland rond vijf belangrijke Hanzesteden, dat vanwege haar hoge kwaliteit groot vertrouwen genoot in de handel. Via handelscontacten met Engeland kwamen die muntstukken aldaar bekend te staan als ″de munten van de Oosterlingen″ ofwel Easterlings. Henri II (1154-1189) besloot ook munten te gaan slaan volgens deze hoge kwaliteitsstandaard in de vorm van de “Tealby Pennies”. Het woord Easterling is daarna spoedig verbasterd tot kortweg sterling, de naam van de Engelse pennies in de 12e en 13e eeuw. De sterling werd een zeer populair muntstuk, met name onder Henri III en Edward I & II, dat ook op het Europese vasteland veel navolging kreeg. Deze munt is daarvan een goed voorbeeld. Nog altijd kennen we het sterling zilver, dat vooral voor bestek, sierraden en serviezen wordt gebruikt.

de Witte 267 ; van der Chijs VI, 3 ; Vanhoudt Atlas G201 ;
de Mey 130 ; Coll. de Wit -- ; Coll. Beuth - ; Ghijssens p.8, 4
lichte zwaktes van de slag, doch voor type een net exemplaar
zfr

gewicht 1,13gr. ; zilver Ø 20mm.
Geslagen op titel van Limburg & Brabant.

vz. Portret van hertog Jan met bloemenkrans frontaal binnen een cirkel.
In de buitencirkel de tekst; + I LIMBVRGIE DVX
kz. Lang gevoet kruis met drie kogels in de kwadranten.
In de buitencirkel de tekst; DVX – BRA – BAИ – TIE

Geslagen met de titels van Limburg & Brabant (DVX  LIMBVRGIE & DVX BRABANTIE). De Slag bij Woeringen op 5 juni 1288 betekende het einde van de Limburgse successieoorlog dat in het voordeel van hertog Jan I van Brabant werd beslecht. Limburg werd Brabants, ten koste van Gelre.

Dit munttype bestaat zowel met DVX BRABANTIE op de voorzijde alsook met DVX LIMBVRGIE of LIMBVRGIE DVX. Het ligt voor de hand dat de eerstgenoemde in een Brabants munthuis is geslagen (voor Brabant), terwijl de laatsgenoemde in een Limburg atelier is geslagen (voor Limburg). Daarbij komt alleen Maastricht in aanmerking, dus dat is de meest aannemelijke muntplaats voor dit munttype.   

De naam sterling of esterlin is waarschijnlijk afgeleid van ″Easterling″. Het ″Easterling zilver″ waren hooggehaltige zilveren munten van 92,5% (925/1000) puur zilver uit een gebied in Noord-Duitsland rond vijf belangrijke Hanzesteden, dat vanwege haar hoge kwaliteit groot vertrouwen genoot in de handel. Via handelscontacten met Engeland kwamen die muntstukken aldaar bekend te staan als ″de munten van de Oosterlingen″ ofwel Easterlings. Henri II (1154-1189) besloot ook munten te gaan slaan volgens deze hoge kwaliteitsstandaard in de vorm van de ″Tealby Pennies″. Het woord Easterling is daarna spoedig verbasterd tot kortweg sterling, de naam van de Engelse pennies in de 12 en 13e eeuw. De sterling werd een zeer populair muntstuk, met name onder Henri III en Edward I & II, dat ook op het Europese vasteland veel navolging kreeg. Deze munt is daarvan een goed voorbeeld. Nog altijd kennen we het sterling zilver, dat vooral voor bestek, sierraden en serviezen wordt gebruikt.

Dit type wordt beschreven in de relevante naslagwerken. Toch kon Mayhew bij zijn uitvoerig onderzoek geen enkel exemplaar van dit type localiseren, terwijl hij alle grote Europese collecties en muntvondsten uitvoerig in kaart heeft gebracht aangaande de imitaties van de Engelse penny van Edward I. Dit doet vermoeden dat deze munt buitengewoon zeldzaam is.

This type is described in the relevant reference works. Nevertheless, Mayhew′s extensive research has failed to locate a single specimen of this type, while he has extensively mapped all major European collections and coin finds regarding the imitations of Edward I′s English penny. This suggests that this coin is extremely rare.

de Witte 256 ; van der Chijs - ; Vanhoudt G.208 ; de Mey 125 ;
Chautard 97 ; Ghijssens plaat XVII, 256 ; Mayhew 50 RRR
Lichte zwaktes. Uiterst zeldzaam.
fr/zfr

gewicht 0,37gr. ; zilver Ø 11mm.

vz. Klimmende leeuw naar links
kz. Lang gevoet kruis met in de kwadranten I - D - V - X

de Witte 201 ; van der Chijs 5,1 ; Vanhoudt G.170
lichte zwakte van de slag
zfr-

gewicht 0,40gr. ; zilver Ø 11mm.

variant; letter I tussen twee stippen

vz. Klimmende leeuw naar links
kz. Lang gevoet kruis met in de kwadranten  •I• - D - V - X

de Witte 201var. ; van der Chijs 5,1var. ; Vanhoudt G170var.
zwakte van de slag
fr/zfr à zfr-

gewicht 0,51gr. ; zilver Ø 13mm.

vz. Wapenschild met de Brabantse leeuw naar links  • x• I•D V X   
kz. Lang gevoet kruis met in de hoeken L – O – V – A

de Witte 208 ; van der Chijs 5,2 ; de Mey 103 ; Vanhoudt G.177
Zowel de voor- als de keerzijde is decentrisch geslagen
zfr

gewicht 0,36gr. ; zilver Ø 11mm.

vz. Wapenschild met de Brabantse leeuw naar links,
omringd door de tekst;  • x•  -  I•D  -  V X   
kz. Lang gevoet kruis met in de hoeken L – O – V – A

de Witte 208 ; van der Chijs V, 2 ; de Mey 103 ; Vanhoudt Atlas G.177
fr à fr+

gewicht 4,01gr. ; zilver Ø 27mm.

vz. Wapenschild van Brabant-Limburg binnen een parelcirkel,
omringd door een boord van twaalf lelies gevat in dubbel gelijnde boogjes
kz. Kort kruis binnen een parelcirkel, omringd door de tekst
✠ BRABANTIE DVX binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✠ NOMEN:DOMINI:NOSTRI:SIT:BENEDICTVM binnen een parelcircel.

Deze groot is een directe navolging van de Tourse groot. De twaalf lelien
duiden in beginsel op de waarde van de munt, namelijk 12 penningen.

vgl. Jean Elsen, veiling 145, kavel 1404 (in pr- € 2.000 + 20%)

provenance: ex. collectie Van Erp

van der Chijs VI, 8 ; de Witte 316 ; de Mey 163 ; Vanhoudt G.219 R
Lichte zwaktes van de slag. Zeldzaam.
zfr à zfr+

gewicht 0,66gr. ; zilver Ø 15mm.

vz. Wapenschild van Brabant-Limburg, omringd door de tekst ;
DVX - BRAB - ANTIЄ 
kz. Lang gevoet kruis geplaatst over een parelcirkel, met omega-achtig
symbool in drie van de kwadranten, en rozet in het vierde kwadrant.
In de buitencirkel de tekst; ✠MO - NET - ALO - VAN

de Witte 279 ; van der Chijs VI, 4 ; Vanhoudt G.236 ;
Ghijssens p.11, 3 (Pl.XX, 279) ; de Mey 137 S
Zwaktes van de slag en sterk gesnoeid exemplaar. Schaars.
fr

gewicht 0,79gr. ; zilver Ø 16mm.

vz. Wapenschild van Brabant-Limburg, omringd door de tekst ;
DVX - BRAB - ANTIЄ 
kz. Lang gevoet kruis geplaatst over een parelcirkel,
met omega-achtig symbolen in de kwadranten, binnen een
parelcirkel, omringd door de tekst; MON - ЄTA - ANT - VVP′

de Witte 282 ; van der Chijs VI, 55 ; Ghijssens p.11, 3 ; 
de Mey 138 ; Vanhoudt G.237 S
Licht gesnoeid exemplaar en zwaktes. Schaars.
zfr-

gewicht 1,35gr. ; zilver Ø 19mm.

vz. Brabants kasteel binnen een parelcirkel.
In de buitencirkel de tekst; ✠ •I•DVX:DЄ•BRABANTIA.
kz. Lang gevoet kruis geplaatst over een parelcirkel met drie
bolletjes in iedere kwadrant. In de buitencirkel de tekst:
MON - ETA - BRV - XEL

In 1312 volgde Jan III zijn overleden vader Jan II op als hertog van Brabant. Op dat moment was hij pas 12 jaar oud. Zijn vader liet hem een hertogdom na dat verkeerde in deplorabele financiële toestand. De feitelijk macht lag voor een groot deel bij de steden. Aanvankelijk werd de voogdij over de  jeugdige Jan III door de adel uitgeoefend, maar om een nog grotere invloed te krijgen op het financiële beleid wisten de steden in de zogenaamde ″Waalse Charters″ van 12 juli 1314 af te dwingen dat ook de voogdij over Jan III bij de steden kwam te liggen. Hieronder viel ook het muntbeleid. Van de Brabantse steden hadden Leuven en Brussel de meeste zeggenschap. Deze situatie zal ertoe geleid hebben, dat het tamelijk lang duurde alvorens de eerste munten werden geslagen op naam van hertog Jan III. De eerste munten op zijn naam waren sterlingen die vanaf circa 1317 te Brussel werden aangemunt, waarvan hier een exemplaar wordt aangeboden. Vanaf 1323 werden in Brussel ook groten, halve groten en kwart groten aangemunt. Andere Brabantse steden, zoals leuven, Antwerpen, Halen en Maastricht, volgden met hun muntslag pas vanaf circa 1329.

van der Chijs VI, 1 (Jan II) ; de Witte 307 ; de Mey 156 (Jan II) ;
Ghyssens pag. 12,2 ; Vanhoudt G.248
zfr-

gewicht 1,75gr. ; zilver Ø 22mm.

vz. Gekwartierd wapenschild van Brabant-Limburg omringd door de tekst;
MON - ETA•BR - VXELN
kz. Kort kruis binnen parelcirkel, omringd door een tweede cirkel met
de tekst; ✠SIGNVM:CRVCIS. In de buitencirkel de tekst;
IOHANNES:DVX:BRABANTIE

de Witte 310 ; Ghyssens p.12, 3 ; van der Chijs pl. VI, 6 (Jan II) ;
de Mey 159 (Jan II) ; Vanhoudt G249
klein slagbastje
fr/zfr

gewicht 1,38gr. ; zilver Ø 18mm.

vz. Wapenschild van Brabant-Limburg omringd door de tekst;
DVX - BRAB - ANTIЄ
kz. Kort gebloemd kruis binnen een cirkel. In de buitencirkel de tekst;
✠MONETA:LOVANIES

De sterlingen van dit type werden vanaf 1329 tot 1337 in omvangrijke getale aangemunt. Verreweg de grootste productie vond plaat in Leuven, maar daarnaast werd dit type ook aangemunt in Brussel, Maastricht, Halen en Dalem.

van der Chijs VIII, 9 ; de Witte 349 ; de Mey 193 ; Vanhoudt G.256
Lichte zwaktes van de slag. Mooi patina.
zfr

gewicht 1,23gr. ; zilver Ø 18mm.

vz. Wapenschild van Brabant-Limburg DVX BRABANTIE
kz. Kort gebloemd kruis binnen cirkel, in de buitenrand +MONETA:HALEN:

Meer gebruikelijk is HALENS’ of HALENSIS. Deze variant is zeer zeldzaam.

van der Chijs 8,12var. ; de Witte 352var. ;
Vanhoudt G259var. ;vgl. Ghijssens p.12,4 RR
zfr-

gewicht 2,34gr. ; biljoen Ø 23mm.
laaggehaltige (nood) emissie

vz. Gekwartierd wapenschild van Brabant-Limburg binnen
een zespas binnen een parelcirkel. In de buitencirkel de tekst;
✠ MONЄTA:NOVA:RAB•ANTIЄ
kz. Halflang gevoet kruis geplaatst over een perelcirkel, omringd
door een tweede cirkel met de tekst: SAC-RI·I-MBЄ-RII.
In de buitencirkel de tekst; ✠ I•LOT⋮BRAB⋮LЄMBDVX⋮AIICIO

De keerzijde tekst is interessant en luidt in zijn correcte vorm voluit: Iohannes Lotharingia Brabantia Lemburgia Dux Marchio Sacri Imperi. Vertaald luidt dit; Jan, Hertog van Lotharingen, Brabant en Limburg, markgraaf van het Heilige Rijk.

We zien daarmee op deze munt dat Jan III de titel van hertog van Lotharingen voert. Dit stamt uit een grijs verleden, waarin de landgraven van Brabant (in titel) tevens hertog van Lotharingen waren. Op de Landdag van Schwäbisch Hall in 1190 na de dood van Godfried III van Leuven (landgraaf van Brabant) werd de titel "Hertog van Neder-Lotharingen" gezagsloos verklaard. De erfopvolger Hendrik I van Brabant, als eerste titel verkregen van hertog van Brabant sinds 1183, mocht het hertogelijk gezag slechts uitoefenen binnen zijn eigen gebieden en rijkslenen. De titel bleef evenwel tot op het einde van het Ancien Régime in het oorkondelijk protocol van de hertogen van Brabant en hun opvolgers bewaard.

Daarnaast voert hij de titel van Markgraaf, hetgeen verwijst naar het Markgraafschap Antwerpen. In 980 werd een wijd gebied rond Antwerpen door keizer Otto verheven tot Markgraafschap, met de stad (castra) Antwerpen als centrum. In het begin vooral een gebied lang de Schelde, dat samenviel met het Land van Rijen en Toxandrië. De graven en hertogen van Lotharingen kregen het in leen en fungeerden dus als de markgraven van Antwerpen. Na 1106 kwam het markgraafschap van Antwerpen in handen van de graven van Leuven. Hendrik I van Leuven werd in 1190 de eerste hertog van Brabant. Het markgraafschap Antwerpen ging vanaf dat moment  deel uitmaken van het hertogdom Brabant. De hertogen van Brabant waren dus naast hertog tevens markgraaf (ofwel  markies) van Antwerpen. Dit gebied was na verloop van tijd zeer uitgebreid geworden en omvatte meer als 100 dorpen en steden waaronder de stad Antwerpen, de baronie Breda, Bergen op Zoom, Steenbergen, Zandvliet, het Land van Arkel, het Land van Rijen, de meierij Geel, het graafschap Hoogstraten, de meierij Turnhout, de stad Lier e.a.

Het lage gehalte en de foutieve teksten zijn kenmerkend voor deze emissie. Zo luidt de tekst op deze munt o.a. RAB•ANTIЄ i.p.v. BRABANTIЄ. Van de bekende stukken lopen de gewichten sterk uiteen, van zo′n 1,30 gram tot zo′n 2,40 gram. Dit duidt erop dat geen serieuze controle werd uitgeoefend op deze muntslag. Er zijn ook “zilveren” Pieters en 1/3 Pieters van Jan III, met vermelding van de muntplaats Leuven, van een soortgelijk slecht allooi (biljoen) en eveneens veelal met tekstfouten. In 1847 werden daarvan zo′n 200 stuks te Mechelen gevonden bij opgraving. Het ligt voor de hand dat zowel dit munttype als de Pieter en 1/3 Pieter uit hetzelfde atelier komen, dus hoogswaarschijnlijk Leuven. De 19^e eeuwse numismaat De Coster meende dat het hier wettige stukken betrof, en geen namaaksels (zie Revue Belge, T.VI, pag.216). Het slechte gehalte en de vele tekstfouten worden daarmee echter niet verklaard. Wellicht betrof het hier een noodmuntslag waarbij men onvoldoende beschikte over zilver en de productie plaats vond door minder kundig personeel. Hoogst interessant en zeer zeldzaam.

vgl. v.d.Chijs VIII, 13 ; vgl.de Witte 348 ; vgl. de Mey 192 ; 
Ghijssens pag.13, 8 ; vgl.Vanhoudt G274 RR
Licht geoxideerd vondstexemplaar met een donker patina,
doch voor dit munttype een net exemplaar.
zfr+

gewicht 2,76gr. ; biljoen Ø 28mm.
laaggehaltige (nood) emissie

vz. Borstbeeld van de apostel Petrus (Sint Pieter) met het boek der
evangeliën in de rechter- en een sleutel in de linkerhand binnen een
gekartelde cirkel, daaronder het wapenschild van Brabant-Limburg,
omringd door de tekst; ✠SANCTVS∘ – ∘PЄTRVS
kz. Een uit drie banden bestaand lang kruis geplaats over een gekartelde
cirkel, aan de uiteinden rijkelijk versierd met bladornamenten en in
iedere hoek een rozet, binnen een gekartelde cirkel, omringd door de
tekst; ✠ •I•D – VX – BR – AB

Deze 1/3 Zilveren Pieter maakt deel uit van een emissie van laaggehaltige muntstukken. De benaming ″zilveren Pieter″ is nogal misleidend. De stukken zijn van buitengewoon laag allooi en bevatten nauwelijks zilver. Naast hele ″zilveren″ Pieters werden ook 1/3 Pieters of sterlingen geslagen. In 1847 werden zo′n 200 zilveren Pieters te Mechelen gevonden bij opgraving. De 19e eeuwse numismaat De Coster meende dat het hier wettige stukken betrof, en geen namaaksels (zie Revue Belge, T.VI, pag.216). Het zijn immers ook munttypen die op zichzelf staan en waarvan geen soortgelijke exemplaren bestaan van goed zilvergehalte. Naast deze zilveren Pieters en 1/3 Pieters bestaat ook nog derde munttype van een ½ groot (of wellicht 2/3 groot van 2 sterlingen) die van een soortgelijk slecht allooi is (zie de Witte 348 ; van der Chijs VIII, 13 ; de Mey 192 ; Ghijssens pag.13, 8 ; Vanhoudt Atlas G274). Deze laatste kenmerkt zich door vele fouten in de opschriften. Het lijkt er sterk op dat het hier een soort van noodemissie betreft, waarbij men onvoldoende beschikte over zilver en de productie plaats vond door minder kundig personeel. Naar de exacte aanleiding blijft het vooralsnog gissen. Hoogst interessant en zeldzaam.

van der Chijs IX, 23 ; de Witte 358 ; Vanhoudt Atlas G.281 ;
Ghijssens pag.14, 11 (Pl.25, 358) ; de Mey 204 R
licht gecorrodeerd vondstexemplaar
fr+

gewicht 3,04gr. ; zilver Ø 28mm.

vz. Klimmende leeuw naar links, daarboven een adelaar,
omgeven door de tekst MONЄTA•BRABAN
In de buitenrand 13 lobben waarvan de bovenste met een
klimmende leeuw naar links en de overige  twaalf met een blad.
kz. Middellang gevoet kruismet in de hoeken de tekst;
O′•DV - X•LO - T’•BR - AB′•I. In de buitenrand de tekst;
+BNDICTV:SIT:NOMЄ:DNI:NRI:IHV:XPI

We zien dat Jan III op deze munt de titel van hertog van Lotharingen voert. Dit stamt uit een grijs verleden, waarin de landgraven van Brabant tevens hertog van Lotharingen waren. Op de Landdag van Schwäbisch Hall in 1190 na de dood van Godfried III van Leuven (landgraaf van Brabant) werd de titel "Hertog van Neder-Lotharingen" gezagsloos verklaard. De erfopvolger Hendrik I van Brabant, als eerste titel verkregen van hertog van Brabant sinds 1183, mocht het hertogelijk gezag slechts uitoefenen binnen zijn eigen gebieden en rijkslenen. De titel bleef evenwel tot op het einde van het Ancien Régime in het oorkondelijk protocol van de hertogen van Brabant en hun opvolgers bewaard.

Gezien de vele varianten bij dit munttype, moet de productie omvangrijk zijn geweest. De productie van Brabantse leeuwengroten vond zijn aanvang  in circa mei 1337, met vermelding van de muntplaats Brussel. De tweede emissie vond plaats eind 1339/begin 1340, met vermelding van de muntplaatsen Gent en Leuven. Dan volgt de derde emissie, vanaf circa februari 1341, zonder vermelding van de muntplaats, met in de buitenrand 12 lobben (11 met blad en 1 met leeuw). Ten slotte volgt een emissie, vanaf circa januari 1346,  zonder vermelding van de muntplaats, met in de buitenrand 13 lobben (12 met blad en 1 met leeuw). Deze laatste emissie heeft waarschijnlijk voortgeduurd tot aan de dood van Jan III in 1355. Bij de emissies vanaf 1341 zien we dat het kruis aan het begin van de buitenrandtekst op de keerzijde, en de X in het woord XPI, een ronde uitsparing hebben in het centrum. Ghyssens houdt het voor mogelijk dat dit het muntteken van Antwerpen is.

Bij dit exemplaar lijkt het te gaan om een nog niet gesignaleerde variant, waarbij na BRABAN geen apostrophe volgt. Hoogst ongebruikelijk, daar de landsnaam duidelijk is afgekort. Als zodanig hoogst zeldzaam.

van der Chijs IX,24var. ; de Witte 359var. ; Vanhoudt 269var. ;
Boudeau 2378var. ; vgl. Ghijssens Type IV h, plaat V, no.9
vgl. Torongo/Oosterhout type III-e    RRRR     
zfr-

gewicht 4,57gr. ; goud Ø 31mm.
geslagen op naam van hertogin Johanna

vz. Het Lam Gods met aureool staande naar links, kop naar rechts gewend,
kruisscepter met vaan daarachter, eronder IOh′ DUX, gevat binnen een
gelobde rand en een parelrand, omringd door de tekst;
✠ AGN•DЄI•QVI•TOLL•PCCA•MVDI•MISЄRЄRЄ.NOB•
kz. Kort drielijnig kruis met bloemmotieven aan de uiteinden, in de
kwartieren elk een lelie, kruisje in het hart, gevat in een vierpas met
punten tussen de lobben, in de zwikken waarvan lelies, omringd door  
de tekst; ✠ XP′C‡VINCIT‡XP′C‡RЄGNAT‡XP′C‡IMPЄRAT

"Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis" is een Latijnse uitdrukking die "Lam Gods, die de zonden van de wereld wegneemt, ontferm U over ons" betekent en een vast onderdeel is van de katholieke misviering. Het is een gebed dat het Lam van God prijst voor zijn offer dat zonden wegneemt en vraagt om ontferming.

Normaal hebben de gouden lammen van Johanna & Wenceslaus een roosje in het hart van het kruis. Dit zijn tegelijkertijd ook de best uitgevoerde stukken. Daarnaast bestaan er ook stukken met een sterretje of een kruisje in het hart van het kruis. Die stukken zijn in de regel slechter qua uitvoering, veelal geslagen met grotere zwaktes. Exemplaren met een sterretje of een kruisje komen maar sporadisch voor en worden niet vermeld in de meeste naslagwerken, waarbij exemplaren met een sterretje nog weer zeldzamer zijn dan die met een kruisje. Traditioneel wordt de aanmunting van de gouden lammen van Johanna & Wenceslaus (em. 1357) aan Vilvoorde toegeschreven. Dit zal voor de stukken met een roosje ook zo zijn. Wellicht moeten we exemplaren met een sterretje of kruisje opvatten als een onderscheidend teken en heeft de aanmunting van die stukken niet in Vilvoorde plaatsgevonden maar in een minder goed uitgerust muntatelier. Mogelijk is ook het gehalte wat lager dan de stukken conform de Vilvoordse emissie uit 1357. Een extra reden voor een onderscheidend teken. Daarbij zou naar mijn inschatting Maastricht het meest plausibel zijn als muntplaats van dit stuk, daar dit muntatelier vanaf 1377 ook weer actief was. Als we de kwaliteit van aanmunting zien van de Brijmannen (em. 1377) in deze stad, dan zien we veelal een soortgelijk resultaat, namelijk slecht geslagen munten met (grotere) zwaktes. Ook lezen we in het Charter omtrent de Maastrichtse munt: ″In al der voegen dat onze dobbele moitoene waren geformeert ende geteikent, die wy lestwerk te Vilvoorden deden slaen″. Bij Heylen lezen we aangaande de muntslag in Maastricht in de noot op blz.25: ″An. 1382 naer dat Wenceslyn Loven belegerd had en die voor hun misdaed geschat op 80.000 mottoen, syn die in′t eiynde des jaers aldae geslagen, en hadde elc stuc cours voor 54 groote of plancken Brab.″ Hiermee weten we dus dat er eind 1382 te Maastricht muntslag heeft plaatsgevonden naar voorbeeld van het dubbele gouden lam (dubbele moetoenen) die voordien te Vilvoorde waren geslagen. Van Heylen spreekt in de noot op blz. 25 dat de verantwoordelijke muntmeesters te Maastricht waren; Jan van Weerde en Hendrik Meeus (in het Charter omtrent de Maastrichte Munt lezen we van Janne van Weert en Henrtic Mees, poirteren van Tricht). Van der Chijs merkt op dat van deze Maastrichtse dubbele moetoenen geen exemplaren meer bekend zijn en deze zouden alleen door ″enigherhande clein teiken dair in te prenten, te onderscheiden zijn van den dobblen moitoen van Vilvorden″. Aangezien we in de numismatische literatuur nergens te Maastricht geslagen dubbele of enkele gouden lammen van Johanna & Wensceslaus vermeld zien, terwijl we wel weten dat deze toch in een behoorlijke hoeveelheid zijn aangemunt, zou het niet ondenkbaar zijn dat we met het hier aangeboden stuk het ″Maastrichtse gouden lam″ te pakken hebben. Ondanks het feit dat de bronnen steeds refereren aan het dubbele gouden lam, zou het toch aannemelijker zijn dat die Maastrichtse muntslag zich toch vooral of uitsluitend zal hebben gericht op de aanmunting van het enkelvoudige gouden lam. Het dubbele gouden lam was immers veel minder courant in het betalingsverkeer en daaraan bestond dus duidelijk minder behoefte. Stukken met een sterretje zijn te beschouwen als uiterst zeldzaam, die met een kruisje, zoals dit exemplaar, als zeer zeldzaam.

♦ hoogst interessant en zeer zeldzaam ♦

Johanna werd op 24 juni 1322 geboren als eerste kind van hertog Jan III van Brabant en diens echtgenote Maria van Evreux. Al enkele maanden daarna werd zij verloofd met de latere graaf Willem IV van Holland met wie zij in 1331 huwde. In 1345 sneuvelde graaf Willem IV in de strijd tegen de Friezen waarna Johanna zich terugtrok op het kasteel van Binche in Henegouwen. In 1347 verloofde de toen 25-jarige Johanna zich met de 10-jarige Wenceslaus van Bohemen, met wie ze in 1451 huwde. Daarmee werd zij ook hertogin van Luxemburg. Na de dood van haar vader Jan III werd zij als erfgenaam hertogin van Brabant en werd Wenceslaus hertog van Brabant. Kort daarna werden op hun naam de eerste goudstukken geslagen, het Gouden Lam. Deels werden die geslagen op naam van Wenceslaus en deels op naam van Johanna, zoals dit exemplaar (onder het lam ; IOH DVX).

Delmonte 43var. ; de Witte pag.153, 8. ; van der Chijs VII,3var. ;
Vanhoudt G296var. ; Vanhoudt/Saunders 76 ; vgl. Friedberg 23 RR
gebruikelijke zwakke slag
zfr

gewicht 4,06gr. ; goud Ø 28mm.

vz. Buste van St. Petrus frontaal met dubbelgelijnde nimbus, evangelieboek
in zijn rechterhand twee sleutels in de linker, voor hem een gevierendeeld
wapenschild met de leeuwen van Bohemen, Brabant, Limburg en Luxemburg,
binnen een omlijsting van negen boogjes, binnen een parelcirkel, omringd door
de tekst; ✠WЄNCЄLAVS⁑Z⁑IOhANAx - xDЄI⁑GRA⁑BRAB⁑DVCЄS
(vertaald: Wenceslaus en Johanna, bij Gods gratie hertogen van Brabant)

kz. Dubbel gelijnd kruis met omgekrulde uiteinden, versierd met bladeren en
lelies aan de uiteinden met daartussen een uitstekende leliescepter dat rust op
een vierlobbig ornament, een roosje in het opengewerkte ruitvormig hart binnen
een parelcirkel, omringd door de tekst;
✠XPC:VINCIT:XPC:RЄGNAT:XPC:IMPЄRAT (vertaald: Christus,
de redder, overwint, Christus,de redder, regeert, Christus, de redder, heerst)

De Gouden Pieter of Peter werd vanaf juli 1375 onder de regering van Johanna en Wenceslas (1355-1383) in Leuven geslagen. Dat men voor de afbeelding van Sint Pieter koos laat zich eenvoudig verklaren ; hij was de stadspatroon van de stad Leuven. Het voorgeschreven gewicht was 2 engels en 20 azen met een goudgehalte van 23 karaat en 9 grein (98,96 %). Deze bij uitstek Brabantse munt was erg populair en werd tot in de 16e eeuw in de financiële rekeningen en contracten van pacht, retributies, renten e.d. gebruikt. Het type is later door hertog Philips de Goede (1430-1467) nagevolgd en korte tijd in 1431 geslagen op het atelier in Leuven (toen met een gehalte van 21 karaat) en tussen 1429 en 1433 op de tijdelijke munt te Zevenbergen.

Sint Pieter houdt in zijn linkerhand twee sleutels; een voor de ontsluiting van de wereld en een voor de hemelpoort.

Delmonte 45 ; de Witte 390 ; van de Chijs 9.2 ; Vanhoudt G.304 ;
de Mey 225 ; Slg. de Wit 1154 ; Vanhoudt/Saunders 80 ; Friedberg 11 R
Minieme zwaktes van de slag, doch zeer attractief
prachtexemplaar met fijne details. Zeldzaam.
pr

gewicht 2,65gr. ; zilver Ø 27mm.

vz. Klimmende leeuw naar links, omringd door de tekst;
✠ MONETA♣FILFD′• binnen een parel cirkel, omringd door 12 dubbel
gelijnde lobben met in de bovenste een klimmende leeuw naar links en
in de overige 11 lobben steeds een bladmotief.
kz. Halflang gevoet kruis geplaatst over parelcirkel, omringd door een tweede
parelcirkel waarbinnen de tekst; O•DV - C′xLO - T•BR - ABxI,omringd door
een derde parelcirkel waarbinnen de tekst; BNDICTV⋮SIT⋮NOMЄ⋮DNI⋮NRI⋮IHV⋮XPI

De Leeuwengroten hebben verschillende benamingen: Gros compagnon, gesellen, socius, lakengeld. Dit munttype werd in mei 1337 ingevoerd door de Vlaamse graaf Lodewijk van Nevers (1322-1346). Met name onder zijn opvolger Lodewijk II van Male (1346-1384) kreeg het muntstuk grote populariteit en werden miljoenen stuks vervaardigd. Gezien deze populariteit werd het munttype spoedig nagevolgd door tal van heersers binnen de Nederlanden maar ook de grensgebieden met Duitsland en Frankrijk. Voor Brabant werd de leeuwengroot aangemunt onder Jan III (1312-1355) en Johanna & Wenceslaus (1355-1383)

Vilvoorde ontstond op de plaats waar de Romeinse heirbaan van Asse naar Elewijt de Zenne kruiste. Hiervoor bestond er waarschijnlijk ook al een Nervische nederzetting op deze plaats, waar de Zenne gemakkelijk doorwaadbaar was.

Sinds het einde van de twaalfde eeuw begon Vilvoorde zich te ontbolsteren tot een kleine stad. Vilvoorde was de inzet van een langdurige rivaliteit tussen de hertogen van Brabant en de heren van Grimbergen. Om zich te verzekeren van de steun van de bewoners in de conflicten met het machtige graafschap Vlaanderen, verleende hertog Hendrik I van Brabant in 1192 de stad een vrijheidskeure. De vrijheidskeure liet Vilvoorde toe de stad te omwallen en de ambachtelijke producten vrij te exporteren. Deze relatieve onafhankelijkheid en de rechten die men als inwoner kreeg, lokten heel wat mensen naar Vilvoorde. In 1208 liet hertog Hendrik I van Brabant de Woluwe omleiden van Diegem via Machelen naar Vilvoorde om de hertogelijke molens van water te voorzien.

Het hoogtepunt van zijn bloei beleefde Vilvoorde in de 14de eeuw. De stad was een belangrijk centrum dat met Leuven en Brussel wedijverde om de belangrijkste stad van Brabant te worden. Exemplarisch hiervoor is het huwelijk van Lodewijk van Male, de latere graaf van Vlaanderen, met Margaretha van Brabant, dochter van de hertog van Brabant, op 6 juni 1347 in Vilvoorde. Uit deze periode dateren verschillende grote bouwwerken. In 1357 werd de stad helemaal omwald. Deze vesten hadden vijfentwintig wachttorens en vier poorten. De bouw van de Onze-Lieve-Vrouw-van-Goede-Hoopkerk werd gestart in 1342. Het hertogelijk kasteel werd gebouwd in 1375, voornamelijk om te functioneren als staatsgevangenis, maar ook om defensieredenen in de concurrentiestrijd met Brussel en Leuven. De centrale ligging zorgde ervoor dat Vilvoorde militair een sleutelpositie kon innemen. In de 14de eeuw werd Vilvoorde een militair hoofdkwartier en een legerstandplaats, wat het tot in de 21ste eeuw gebleven is. De handel en de lakennijverheid waren in volle bloei. Tegelijkertijd groeide ook het belang van de Zenne als verkeersader voor het goederenvervoer. De stedelijke nijverheid was voornamelijk gebaseerd op de lakennijverheid en de zandsteengroeves in de buurt. Deze laatsten gebruikten Vilvoorde als binnenhaven op de Zenne. Vanaf de 15de eeuw beleefde Vilvoorde een geleidelijke achteruitgang. Een algemeen verval van de lakennijverheid in Vlaanderen, de ontvolking ten gevolge van epidemieën, godsdienstoorlogen en de sterke concurrentie van de sterk groeiende buur Brussel vormen hiervoor de belangrijkste redenen. In de loop van de 16e en 17e eeuw sluimerde de stad langzaam maar zeker in om te verworden tot een onbelangrijk provincienest. Het kasteel viel tot puin, de kerken konden niet meer onderhouden worden, de statige herenhuizen vervielen. Dit verval zou blijven aanhouden tot in de 19de eeuw, toen de stad onder de impuls van de Industriële Revolutie een snelle opgang kende.

de Witte 395 ; van der Chijs XII, 9 ; Ghijssens p. 15, 2 ;
Vanhoudt G.295 ; de Mey 229
zwaktes van de slag
fr/zfr à zfr-

gewicht 0,78gr. ; biljoen Ø 20mm.

vz. Wapenschild van Bourgondië binnen een cirkel,
omringd door de tekst; ✠ANThONIVS•DX•BRAB
kz. Kort gevoet kruis binnen een cirkel,
omringd door de tekst; ✠MONЄTA•BRABANT

Boudeau vermeld als muntplaats Vilvoorde terwijl in de andere referentie literatuur het muntatelier als “onbekend” wordt aangeduidt. Het is onbekend waarop Boudeau zijn toeschrijving baseert. Aangezien de muntslag van Antoon zich vooral concentreerde in Leuven, is die muntplaats meer aannemelijk. Zeldzaam munttype.

de Witte 438 ; van der Chijs pag. 125, 5 (Pl.XIII, 5) ;
Boudeau 2396 ; de Mey 270 ; Vanhoudt Atlas G.340 R
voorzijde zwak geslagen
fr/zfr

gewicht 3,97gr. ; zilver Ø 32mm.

vz. Wapenschilden van Bourgondië en Vlaanderen gedekt door
tournooihelm binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
•IOHANES:DI:GRA:DVX:BRABANTI:ET:LIMB•
kz. Kort gevoet kruis met in de hoeken om en om een leeuw
en lelie binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✠MONETA:NOVA:DVC:BRABANTI:ET:LIMBVR

Jan IV werd op 11 juni 1403 geboren te Atrecht, oudste zoon van Anton van Bourgondië en Johanna van Saint-Pol. Toen zijn vader sneuvelde tijdens de Slag bij Azincourt (25 oktober 1415), was het nog niet meteen een gelopen zaak dat hij zijn vader zou opvolgen. De Roomse keizer Sigismund wilde namelijk voorkomen dat Jan zijn vader zou opvolgen, om verdere invloed van de Bourgondische hertogen in het gebied tegen te gaan. De Bourgondische hertog, Jan zonder Vrees werd echter gesteund door de Staten van Brabant in zijn stelling dat Jan zijn vader wel moest opvolgen. Zo werd Brabant behoed voor een nieuwe Brabantse Successieoorlog. Tijdens een vergadering op 4 november 1415 te Vilvoorde riepen de  Staten van Brabant hem uit tot de nieuwe soeverein vorst van Brabant. Zijn inhuldiging vond het jaar daarop plaats. Tot zijn meerderjarigheid in 1417 stond hij onder regentschap van de Staten van Brabant.

op 10 April 1418 huwde hij te ′s Gravenhage met Jacoba van Beieren, dochter van graaf Willem VI van Beieren en weduwe van Jan van Touraine, Dauphin van Frankrijk. Hiermee werd hij in één klap naast hertog van Brabant en Limburg ook graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen. Aanvankelijk verliep dit huwelijk goed, maar in 1420, na een reeks incidenten, raakten zij in onmin. Een van de redenen was dat hij haar belangen als gravin van Holland en Zeeland onvoldoende verdedigde tegen de bemoeienissen van haar oom Jan van Beieren. Aanvankelijk steunde hij haar en haar partij, de Hoeken, tegen de inmenging van Jan van Beieren, onder andere bij het beleg van Dordrecht, dat teleurstellend verliep. Zijn vertrouwelingen behoorden echter tot het Kabeljauwse kamp, en onder hun invloed stelde hij Jan van Beieren in 1420 als ruwaard van Holland en Zeeland aan. Jan van Beieren verkreeg daarmee in feite de zeggenschap over de Hollandse gewesten. Dit zou uiteindelijk leiden tot de breuk tussen hem en Jacoba van Beieren. Zij verliet hem en huwde in maart 1421 met Humprey, hertog van Gloucester en broer van koning Hendrik V van Engeland. In de hoop dat hij haar beter kon beschermen tegen haar oom Jan van Beieren en Philips de Goede van Bourgondië.

Na onophoudelijke oorlogen vanwege de Hollandse graafschappen, zegevierde hertog Jan op 13 januari 1425 over de Beierse partij, in de Slag bij Brouwershaven. Kort daarvoor was Jan van Beieren op 6 januari 1425 overleden en had de Paus het huwelijk van Jacoba met de hertog van Gloucester als overspelig verklaard. Daarmee vielen de Hollandse graafschappen weer aan Jan IV van Brabant toe. Het feitelijke bestuur over Brabant had Jan IV reeds in 1420 overgedragen aan zijn jongere broer Philips van Saint-Pol. Die moest in 1426 onder diens druk de machtige Philips van Bourgondië ″de Goede″ aanstellen als ruwaard en erfgenaam. Zo zouden de graafschappen aan de hertog van Bourgondië toevallen, mochten Jan of Philips kinderloos sterven.

Tijdens zijn bewind droeg hertog Jan IV bij aan de oprichting van de Universiteit van Leuven (1425), de eerste universiteit in de Nederlanden. Hij overleed in 1427 kinderloos op 23-jarige leeftijd en werd opgevolgd door zijn jongere broer Philips van Saint-Pol. Jan IV is vooral als een zwak vorst de geschiedenisboeken ingegaan. Hij was makkelijk te beïnvloeden door zijn omgeving en liet zich leiden en gebruiken door politiek meer ervaren mannen, zoals Jan van Beieren en Filips de Goede. Hierbij zal zijn leeftijd een sterke rol hebben gespeeld. Philips van Saint-Pol overleed een paar jaar later, in 1430, eveneens kinderloos. Daarmee viel het hertogdom Brabant toe aan Philips de Goede van Bourgondië.

Dit munttype is een directe navolging van de dubbele groot of braspenning van Vlaanderen, welke in de jaren 1409-1418 onder Jan zonder Vrees te Gent werd aangemunt. Deze Brabantse dubbele groten werden 468.135 stuks geslagen te Vilvoorde, in het huis van Jan van den Horicke, en 1.738.154 stuks te Maastricht, in het Vroenhof. Onderscheidende kenmerken tussen deze twee muntateliers lijken er niet te zijn. Ondanks deze aanzienlijke productie komt dit munttype toch maar weinig voor. Zeer zeldzaam.

de Witte 443 ; van der Chijs XIV, 8 ; Vanhoudt Atlas G.345 ;
de Mey 276 ; collectie de Wit 1166 RR
zwaktes van de slag
zfr- à fr/zfr

gewicht 4,14gr. ; goud Ø 30mm.
muntteken vuurijzer

vz. Leeuw zittend naar links onder Gothische baldakijn, twee vuurstalen
met afspattende vonken ter weerszijden, binnen een parelcirkel, omringd
door de tekst; PHS⁑DЄI⁑GRA⁑DVX⁑BVRG⁑BRAB⁑DNS⁑ML
kz. Bourgondisch wapenschild rustend op gebloemd kruis binnen een
gelijnde en geparelde cirkel, omringd door de tekst;
✠ ⁑SIT⁑NOMЄN⁑DOMINI⁑BЄNЄDICTVM⁑AMЄN⁑en vuurijzer

De gouden leeuw werd in 1454 tijdens het bewind van Philips de Goede ingevoerd. De munt had het hoge gehalte van 958/1000 en werd uitgegeven op koers van 30 stuivers. Het werd aangemunt in de gewesten Brabant (muntplaats Mechelen), Vlaanderen (muntplaats Brugge en Gent), Holland (muntplaats ′s Gravenhage) en Henegouwen (muntplaats Valenciennes).

We zien dat Philip de Goede op deze munt de titel draagt van hertog
van Bourgondië en Brabant en heer van Mechelen. Hiermee zien we
dat Brabant en Mechelen twee verschillende gebieden waren;

Mechelen is tot 1795 een kleine zelfstandige heerlijkheid geweest, bestaande uit de stad Mechelen en enkele omliggende gemeenten; de dorpen Hever, Muizen (inclusief het huidige Hofstade en de Werfheide), Walem, Leest, Heffen en Neerhombeek (het oosten van Hombeek), daarnaast (in een aparte enclave) Heist-op-den-Berg met afhankelijkheden, onder meer Gestel en tenslotte de gehuchten Nekkerspoel, Nieuwland, Pennepoel, Battel, Geerdegem. Oorspronkelijk hing het af van het prinsbisdom Luik, waaraan het in 910 al was toegewezen. Het was dus geen Brabants gebied. De heerschappij kwam via Sophia van Berthout in handen van haar echtgenoot Reinoud II van Gelre (1326-1343), die het wilde verkopen aan de graaf van Vlaanderen. De bevolking kwam daartegen in opstand, en het hertogdom Brabant probeerde het gebied, tevergeefs, over te nemen.

In 1333 stond Luik het feodale leen echter af aan het graafschap Vlaanderen. Dat de heerlijkheid Mechelen in die tijd Vlaams gebied was blijkt ook uit het feit dat de Vlaamse graven Lodewijk II van Male (1346-1384) en zijn opvolger Philips de Stoute (1384-1404) op omvangrijke schaal munten hebben laten slaan in de stad Mechelen. Brabant kwam in 1430 in Bourgondische handen. Alhoewel Mechelen strikt genomen niet Brabants was, maar wel als een enclave in dat gebied gelegen was, werd het in de muntslag gemakshalve verenigd met Brabant. Deze gouden leeuw van Brabant is de eerste munt waarin die monetaire samenvoeging tot uiting komt, maar Mechelen zou tot 1795 een zelfstandige heerlijkheid blijven. Gedurende een korte periode in de 15e en 16e eeuw werden de Nederlanden vanuit Mechelen geregeerd, en vervulde de stad de functie van bestuurlijke hoofdstad van de Nederlanden. Het was de grote bloeiperiode van de stad Mechelen. Die functie van hoofdstad kreeg het van Margaretha van Oostenrijk (1480-1530), de enige dochter van Maximiliaan van Oostenrijk en Maria van Bourgondië. Deze periode heeft bijgedragen tot het uitgebreide kunstbezit en diverse opmerkelijke gebouwen. In het begin van de 80-jarige Oorlog kreeg Mechelen het zwaar te verduren en na 1600 heeft de stad Mechelen geen rol van betekenis meer gespeeld en verviel het tot een provinciestadje met slechts een regionale functie.

Delmonte 65 ; de Witte 470 ; van Gelder & Hoc 3-1 ; de Mey 310 ; 
Vanhoudt H.9 ; Vanhoudt/Saunders 97 ; Friedberg 29
Nauwelijks gecirculeerd prachtexemplaar met fijne details.
Zeldzaam in deze hoge kwaliteit.
pr/unc à pr+

gewicht 2,94gr. ; zilver Ø 28mm.
muntteken leeuw

vz. Bourgondisch wapenschild binnen een driepas binnen een parelcirkel. 
In de buitencirkel de tekst; ✠PHS:DЄI:GRA:DVX:BVRG:BRAB:Z:LIMB
kz. Kort gebloemd kruis met leeuwtje in het centrum binnen een cirkel. 
In de buitencirkel de tekst; ✠SIT:NOMЄN:DOMINI:BЄNЄDICTVM:AM

Alhoewel de productie (459.987 stuks) behoorlijk omvangrijk was, komt dit munttype vandaag de dag toch maar sporadisch voor en ontbrak het in grote collecties m.b.t. de Zuidelijke Nederlanden. Zeer zeldzaam.

de Witte 486 ; van Gelder & Hoc 8-1 ; collectie de Wit- ; de Mey 313 ;
van der Chijs XXXIV, 2 (supplement) ; Vanhoudt 24.LE RR
zwaktes van de slag
zfr-

gewicht 3,10gr. ; zilver Ø 27mm.
muntmeester George Cabotre
muntteken leeuwtje

vz. Bourgondisch wapenschild binnen een parelcirkel, omringd
door de tekst; ✠KAROLVS:DЄI:GRA:DVX:BG:BRAB:Z:LIM:
kz. Kort gebloemd kruis met klimmende leeuw naar links in het
ruitvormige hart binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✠SIT:NOMЄN:DOMINI:BЄNЄDICTVM:AM

Het betreft hier eerste en oudste zilverstuk voor
Brabant uit de regeerperiode van Karel de Stoute.

de Witte 503 ; van der Chijs XVII, 3 ; van Gelder & Hoc 23-1 ;
Vanhoudt Atlas H.27 ; de Mey 337 ; collectie  de Wit 1433 ; Vanhoudt 32.LE
minieme zwaktes van de slag, doch bijzonder
attractief exemplaar met een mooi patina
zfr/pr à pr-

gewicht 2,94gr. ; zilver Ø 28mm.
muntteken handje
muntmeester Ypol Terrax

vz. Leeuw zittend naar links, kop frontaal, met het Bourgondisch wapen 
voor zich houden binnen een parelcirkel. In de buitencirkel de tekst; 
✠ KAROL:DЄI:GRA:DVX:BG:BRA:Z:LI′ en hand
kz. Kort kruis met lelievormige uiteinden en roosvormig hart binnen een cirkel. 
In de buitencirkel de tekst; ✠ BЄNЄDIC:HЄRЄRITATI:TVЄ:A:1475

Fantastisch exemplaar met zeer scherpe details en een prachtig patina.
Zeer zeldzaam in deze hoge kwaliteit.

Fantastic example with very sharp details and a beautiful patina.
Very rare in this high quality.

van Gelder & Hoc 35-1 ; de Witte 508 ; van der Chijs XVII, 6 ; 
Frey 165A ; Levinson II-18 ; Vanhoudt 49.AN R
pr

gewicht 3,30gr. ; goud 663/1000 ; Ø 24mm.
muntmeester Pieter Cobbe
muntteken leeuwtje en hand

vz. Bovenlichaam van Sint Philippus, hoofd met nimbus naar rechts gewend,
in zijn rechterhand een kruisstaf houdend, voor zich het gekroond wapenschild
van Oostenrijk-Bourgondië, binnen een cirkel, omringd door de tekst;
S+ - +Ph′Є‡INTЄRCЄD′+ - ‡PRO‡NOBIS‡ -  hand
kz. Kort gebloemd kruis met in de kwartieren om en om een lelie en kroon 
en in het vierpasvormig hart een leeuwtje, binnen een cirkel, omringd door 
de tekst; ✥PH′S‡DЄI‡GRA‡ARChID‡AVSTЄ‡DVX‡BVRG′‡BRA

De Habsburgse landsheer Philips de Schone liet vanaf 1496 de naar hem genoemde Philippus- of Brabantse gulden slaan, met een gewicht van 3,31 gram en met het duidelijk boven het in die tijd gebruikelijke gehalte van 16 karaat (663/1000). Als beeldenaar koos hij voor de gelijknamige Sint Philippus. Deze gulden had aanvankelijk een waarde van 25 stuivers. In de 16e eeuw werden in Midden-Europa nieuwe zilvermijnen geopend. De toestroom van zilver liet de zilverprijs dalen en de goudprijs stijgen, waardoor de philippusgulden in 1517 werd opgewaardeerd naar 28 stuivers.

Delmonte 86 ; van Gelder & Hoc 115-1b ; de Witte 598 ;
van der Chijs XXI, 1 ; de Mey 395A ; Vanhoudt 147.AN ;
Vanhoudt/Saunders 117 ; Friedberg 47
kleine zwaktes van de slag
zfr

gewicht 2,95gr. ; zilver Ø 29mm.

vz. Bourgondisch wapenschild binnen een cirkel. In de buitencirkel de tekst;
MO:ARCHIDVC:AVST:BG:BA:DNS:ML
kz. Kort gebloemd kruis met leeuwtje in het hart binnen een cirkel.
In de buitencirkel de tekst; +SIT:NOMЄN:DOMINI:BЄNЄDICTVM

Geslagen tijdens de minderjarigheid van Philips de Schone, toen hij onder
regentschap stond van Maximiliaan van Oostenrijk (1482-1496). Zeldzaam.

De locaties van de muntateliers binnen de stad Mechelen varieerden over de tijd. Jan Cobbe was werkzaam te Mechelen van 12 april tot 24 december 1485. Voor de inrichting van een muntatelier huurde hij een huis van Janne Schoof. Ook zijn zoon Peter, die als muntmeester werkzaam was te Mechelen van 2 november 1487 tot 3 juni 1488, huurde datzelfde huis aan een jaarlijkse huurprijs van 90 Rijnse gulden, van 20 stuiver per gulden.

de Witte 552 ; van Gelder & Hoc 61-1 ; van der Chijs 19,17; 
De Mey 361 ; Vanhoudt 80.ME R
lichte zwaktes van de slag
zfr

gewicht 0,96gr. ; zilver Ø 22mm.

vz. Oostenrijks-Bourgondisch wapen binnen een cirkel.
in de buitencirkel de tekst: +MO•ARCHIDVCV•AVST•BG•BR•DNS•ML•
kz. Lang gevoet kruis met opengewerkt ruitvormig hart met daarbinnen een 
klimmende leeuw naar links. In de hoeken om en om een lelie en leeuw.
In de buitencirkel de tekst; •BЄNЄ - DIC•AN - IMA•M - ЄA•DNO

van Gelder & Hoc 63-1 ; de Witte 555 ; de Mey 358 ;
van der Chijs XX, 19 ; Vanhoudt 82.ME R
zfr-

gewicht 1,47gr. ; zilver Ø 23mm.
muntteken A (voor Antwerpen)

vz. Oostenrijks-Bourgondisch wapen binnen een cirkel.
In de buitencirkel de tekst; ✥ PHS✶ARCHIDVX✶AVSTRIЄ✶BVRG✶BRA
kz. Lang gevoet kruis geplaats over een parelcirkel met opengewerkt ruitvormig hart
met daarbinnen letter A, in de kwadranten om en om een anulet en een lelie.
In de buitencirkel de tekst; ✶BЄNЄD - ✶ANIMA✶ - ✶MЄA✶D - OMINO✶

van Gelder & Hoc 102-1 ; de Witte 591-592 ; de Mey 388A ;
Vanhoudt 132.AN ; van der Chijs XXI, 31 R
Lichte zwaktes van de slag.
fr/zfr à zfr-

gewicht 1,94gr. ; zilver Ø 28mm.

vz. Leeuw zittend naar links, het wapen van Bourgondië schuin 
voor zich houdend binnen een cirkel. In de buitencirkel de tekst; 
✥PHS•ARCHIDVX•AVSTRIЄ•BVRGVNDIЄ•BRAB′
kz. Kort gebloemd kruis met bloem in het hart binnen een cirkel. In de 
buitencirkel de tekst; +BЄNЄDIC•HЄRЄDITATI•TVЄ•ANO•DNЄ•1492

Het betreft hier het laatste jaar van het vuurijzer, dat in 1474 werd ingevoerd.
Schaars.

van Gelder & Hoc 98-1 ; de Witte 588 ; de Mey 387 ;
van der Chijs XXI, 30 ; Vanhoudt 128.AN ; Levinson II-131 S
Kleine zwaktes van de slag, doch voor type een mooi exemplaar. 
zfr

gewicht 3,36gr.; zilver Ø 30mm.
muntmeester Pieter Cobbe
muntteken leeuwtje

vz. Gekroond wapen van Oostenrijk-Bourgondië rustend op een 
kort gebloemd kruis binnen een parelcirkel. In de buitencirkel de tekst;
*PHS*DЄI*GRA*ARCHID*AVSTЄ*DVX*BG*B*
kz. De ramsvacht van de Orde van het Gulden Vlies met daarboven twee vuurijzer en
afspattende vonken in het veld binnen een parelcirkel. Inde buitencirkel de tekst;
INICIVM*SAPIЄNCIЄ*TIMOR*DOMINI*ANNO 1497 en leeuwtje

De keerzijde tekst “inicium sapience timor domini” betekent;
“De vreze des Heren is het begin aller wijsheid” (Psalm 111:10).

Bij de ordonnantie van 14 mei 1496 werden een tweetal nieuw type munten ingevoerd; het gouden vlies ter waarde van 48 stuiver en het zilveren vlies ter waarde van 3 stuiver. Op het zilveren vlies zien we het kleinood van de Orde van het Gulden Vlies, de ramsvacht (niet te verwarren met het Lam Gods). Deze orde werd op 10 januari 1430 in Brugge ingesteld door Philips de Goede, hertog van Bourgondië, bij gelegenheid van zijn huwelijk met Isabella van Portugal. Het was een exclusieve ridderorde, vergelijkbaar met de Engelse Orde van de Kousenband, en de leden werden "vliesridders" genoemd. Met de instelling van deze orde wilde Philips de Goede verschillende doelen bereiken. Hoofddoel was de verering van God en de verdediging van de christelijke godsdienst, alhoewel de ramsvacht refereert aan een heidense mythe. Daarnaast gaf het zijn dynastie meer aanzien om aan het hoofd te staan van zo′n exclusieve orde. Ten slotte was het een manier voor de hertog en de adellijke elite om de banden aan te halen en invloed op elkaars beslissingen uit te oefenen. De orde had dus ook een politieke functie.

Het thema van de Orde van het Gulden Vlies is ontleend aan de Griekse mythe van Jason en de Argonauten. Het Gulden Vlies is de gouden schapenvacht van een magische ram genaamd Chrysomallos. Het verhaal gaat dat de held Jason, samen met de Argonauten, op het schip de Argo op reis ging om dit vlies te bemachtigen. Het was een symbool voor autoriteit en koningschap en diende om Jasons rechtmatige aanspraak op de troon te herstellen.

de Witte 605 ; van der Chijs - ; van Gelder & Hoc 110-1 ;
Vanhoudt 140.AN ; Levinson II-145  R
Lichte zwaktes van de slag, doch feitelijk een weinig gecirculeerd
exemplaar met scherpe details en een mooi patina. Zeldzaam.
zfr+ à zfr/pr

gewicht 3,26gr.; zilver Ø 29mm.
muntmeester Pieter Cobbe
muntteken leeuwtje

vz. Gekroond wapen van Oostenrijk-Bourgondië rustend op een 
kort gebloemd kruis binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✶PHS✶DЄI✶GRA✶ARCh′D′✶AVSTЄ✶DVX✶BG′✶B′✶
kz. Kleinood van de Orde van het Gulden Vlies, de ramsvacht,
met daarboven twee Bourgondische vuurstalen met afspattende
vonken in het veld, binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
INICIVM✶SAPIЄNCIЄ✶TIMOR✶DNI✶ANO 1502 en leeuwtje

De keerzijde tekst ″inicium sapience timor domini″ betekent;
″De vreze des Heren is het begin aller wijsheid″ (Psalm 111:10).

provenance: aangekocht bij Paul Tinchant, Brussel (1957)

de Witte 605 ; van der Chijs suppl. XXXVI, 1var. ; de Mey 391 ;
van Gelder & Hoc 117-1 ; Vanhoudt 149.AN RR
Lichte zwaktes van de slag, doch voor dit munttype een mooi exemplaar.
Zeer zeldzaam.
zfr

gewicht 3,10gr.; zilver Ø 29mm.
muntmeester Pieter Cobbe
muntteken leeuwtje

vz. Gekroond wapen van Oostenrijk-Bourgondië rustend op een 
kort gebloemd kruis binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✶PHS✶DЄI✶GRA✶ARChID′✶AVS′✶DVX✶BG′✶B′✶

kz. Kleinood van de Orde van het Gulden Vlies, de ramsvacht,
met daarboven twee Bourgondische vuurstalen met afspattende
vonken in het veld, binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
INICIVM✶SAPIЄNCIЄ✶TIMOR✶DOMINI✶1503 en leeuwtje
De keerzijde tekst ″inicium sapience timor domini″ betekent;
″De vreze des Heren is het begin aller wijsheid″ (Psalm 111:10).

Bij de ordonnantie van 14 mei 1496 werden een tweetal nieuw type munten ingevoerd; het gouden vlies ter waarde van 48 stuiver en het zilveren vlies ter waarde van 3 stuiver. Op het zilveren vlies zien we het kleinood van de Orde van het Gulden Vlies, de ramsvacht (niet te verwarren met het Lam Gods). Deze orde werd op 10 januari 1430 in Brugge ingesteld door Philips de Goede, hertog van Bourgondië, bij gelegenheid van zijn huwelijk met Isabella van Portugal. Het was een exclusieve ridderorde, vergelijkbaar met de Engelse Orde van de Kousenband, en de leden werden "vliesridders" genoemd. Met de instelling van deze orde wilde Philips de Goede verschillende doelen bereiken. Hoofddoel was de verering van God en de verdediging van de christelijke godsdienst, alhoewel de ramsvacht refereert aan een heidense mythe. Daarnaast gaf het zijn dynastie meer aanzien om aan het hoofd te staan van zo′n exclusieve orde. Ten slotte was het een manier voor de hertog en de adellijke elite om de banden aan te halen en invloed op elkaars beslissingen uit te oefenen. De orde had dus ook een politieke functie.

Het thema van de Orde van het Gulden Vlies is ontleend aan de Griekse mythe van Jason en de Argonauten. Het Gulden Vlies is de gouden schapenvacht van een magische ram genaamd Chrysomallos. Het verhaal gaat dat de held Jason, samen met de Argonauten, op het schip de Argo op reis ging om dit vlies te bemachtigen. Het was een symbool voor autoriteit en koningschap en diende om Jasons rechtmatige aanspraak op de troon te herstellen.

Nog niet zo lang geleden was dit munttype slechts bekend van jaren uit de periode 1496 – 1502. Pas vrij recentelijk is ook het jaartal 1503 opgedoken, waarvan tot op heden slechts enkele stuks bekend zijn. Derhalve van de hoogste zeldzaamheid.

de Witte - (vgl. 605) ; van der Chijs - ; de Mey - (vgl. 391) ;
van Gelder & Hoc - (vgl. 117-1) ; Vanhoudt 149.AN (R2) RRRR
Lichte zwaktes van de slag, doch voor dit munttype een net exemplaar.
zfr

gewicht 3,00gr. ; zilver Ø 27,5mm.
muntmeester Pieter Cobbe
muntteken leeuw

vz. Gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild binnen versiering
van zes boogjes binnen een parelcirkel, omringd door de tekst; 
✠Ph′S✶DЄI✶GRA′✶ARCHID✶AVSTЄ✶DVX✶BVRG′✶BRA′✶Z
kz. Kort gebloemd kruis, met vierpas in het hart waarbinnen een
klimmende leeuw naar links, binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
OMNIS✶SPIRITVS✶LAVDET✶DOMINVM✶ANO✶1500 en kroon

Geslagen in het jaar dat Karel V te Gent werd geboren,
als oudste zoon van Philips de Schone en Johanna van Castilië.

de Witte 609 ; van Gelder & Hoc 119-1 ; de Mey 397 ; 
van der Chijs- (vgl. XXII, 10) ; Vanhoudt 151.AN ; Levinson II-153b
Lichte zwaktes van de slag. Attractief patina.
zfr-

gewicht 2,41gr. ; zilver Ø 27mm.
interpunctie zespuntige sterren

vz. Gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild binnen versiering
van zes dubbel gelijnde boogjes binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
✢ PHS✶DЄI✶GRA✶ARCHID✶AVSTRIЄ✶DVX✶BVRG✶B✶Z
kz. Kort gebloemd kruis met vierpas in het hart waarbinnen en klimmende
leeuw naar links, binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
OMNIS✶SPIRITVS✶LAVDET✶DOMINV✶A′✶1505 en kroon

de Witte 609 ; van Gelder & Hoc 119-1 ; de Mey 397 ;
van der Chijs- (vgl.XXII, 10) ; Vanhoudt 151.AN
Lichte zwaktes van de slag. Schaars.
fr+

gewicht 2,96gr. ; zilver Ø 29mm.

vz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild, waarbij de
kroon door de binnencirkel breekt. In de buitencirkel de tekst: 
+PHS+DЄI+GRA+ARCHID+AVSTЄ+DVX+B′+B′
kz. Lang gevoet kruis met sierornamenten aan de uiteinden en een
klimmende leeuw naar links in het ruitvormige hart, geplaatst over
een vierpas binnen een parelcirkel met sierornamenten tussen de bogen.
In de buitencirkel de tekst; SIT+NO - MЄ′+DO - M′N+BЄ - NЄD′TV

van Gelder & Hoc 112-1 ; de Witte 611 ; de Mey 393 ;
van der Chijs XXII, 11 ; Vanhoudt 152.AN
kleine zwaktes van de slag, doch voor type en net exemplaar
zfr-

gewicht 2,47gr. ; zilver Ø 27mm.

vz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild grotendeels binnen een cirkel.
In de buitencirkel de tekst: +PHS+DЄI+GRA+ARCHID+AVSTЄ+DVX+BVRG+B+Z
kz. Lang gevoet kruis met sierornamenten aan de uiteinden en een
klimmende leeuw naar links in het ruitvormige hart, geplaatst over
een vierpas binnen een parelcirkel met sierornamenten tussen de bogen.
In de buitencirkel de tekst; SIT+NO - MЄ+DO - MN+BЄ - NЄDTV

van Gelder & Hoc 120-1 ; de Witte 612 ; de Mey 398 ;
vgl. van der Chijs 22,11 ; Vanhoudt 152.AN
fr+

gewicht 3,31gr.; goud 0,663 ; Ø 23,5mm.
muntteken handje

vz. Bovenlichaam van Sint Philippus, met nimbus en kruisstaf, 
voor zich het gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië houdend, 
omringd door de tekst; S‡PHЄ‡INTЄRЄD′+ - +PRO‡NOBIS++ hand +
kz. Kort gebloemd kruis met in het opengewerkte hart een leeuwtje naar links, 
in de hoeken om en om een kroon en lelie, binnen een cirkel, omringd door
de tekst; ✥MO‡AV‡ARCHIDVC′‡AVSTRIЄ‡DVCV′‡BVRG′‡B′

Gedurende de productie van dit munttype waren er maar liefst 5 muntmeesters actief
aan de hertogelijke Munt te Antwerpen, namelijk Heilman Cobbe (1507-1513),
Thomas Grammaye (1504-1510), Thomas de Greve (1510-1513),
Matthieu du Chastel (1513-1520) & Jacob Kuignet (1513-1517).

Delmonte 93 ; de Witte 631 ; van Gelder & Hoc 169-1 ; de Mey 420 ;
Vanhoudt 200.AN ; Saunders/Vanhoudt 124 ; Friedberg 52
kleine zwaktes van de slag
zfr

gewicht 3,29gr.; goud 0,663 ; Ø 25mm.
muntteken handje

vz. Bovenlichaam van Sint Philippus, met nimbus en kruisstaf, 
voor zich het gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië houdend, 
omringd door de tekst; +S‡PHЄ‡INTЄRC′D+ - +PRO‡NOBIS + hand
kz. Kort gebloemd kruis met in het opengewerkte hart een leeuwtje naar links, 
in de hoeken om en om een kroon en lelie, binnen een cirkel, omringd door
de tekst; ✥MO‡AVR‡ARCHIDVCV‡AVSTRIЄ‡DVCV′‡BVRG′‡B′

Gedurende de productie van dit munttype waren er maar liefst 5 muntmeesters actief
aan de hertogelijke Munt te Antwerpen, namelijk Heilman Cobbe (1507-1513),
Thomas Grammaye (1504-1510), Thomas de Greve (1510-1513),
Matthieu du Chastel (1513-1520) & Jacob Kuignet (1513-1517)

Delmonte 93 ; de Witte 631 ; van Gelder & Hoc 169-1 ; 
Vanhoudt 200.AN ; Saunders/Vanhoudt 124 ; Friedberg 52
miniem slagbarstje en lichte zwaktes van de slag
zfr

gewicht 3,27 ; goud 663/1000 ; Ø 25mm.
muntteken hand

vz. Bovenlichaam van Sint Philippus, met nimbus, zijn hoofd licht naar
rechts gewend, kruisstaf in zijn rechterhand houdend en voor zich het
gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild. In de buitencirkel te tekst;
+S:PhЄ+INTЄRCD′+ - +PRO+NOBISx hand +
kz. Kort gebloemd kruis met in het hart een klimmende leeuw naar links
en in de hoeken om en om een kroon en een lelie, binnen een cirkel.
In de buitencirkel de tekst;
✥MO⁑AV⁑ARChIDVCV⁑AVSTRIЄ⁑DVCV⁑BG⁑B

Deze munt vertoont een opmerkelijk stempelsnijdersfout. Zo ontbreekt in het eerste kwadrant van het wapenschild de horizontale balk die het Oostenrijks wapen moet uitbeelden. Deze variant is onbeschreven in de naslagwerken. Hoogst zeldzaam.

Delmonte 93var. ; van Gelder & Hoc 169-1var. ;
de Witte 631var. ; Vanhoudt 200.AN ; Friedberg 52var. RRRR
kleine zwaktes van de slag
zfr

gewicht 1,29gr. ; biljoen Ø 18mm.

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië binnen een
parelcirkel, omringd door de tekst; (MO+ARGE+A)RChI+D+AV
kz. Kort gevoet kruis met wapenschildje van Oostenrijk in het hart,
binnen een gladde cirkel, omringd door de tekst;
(✠SIT+NO)MЄN+DOMINI+BЄNЄDICTV

variant: de kroon breekt door de binnencirkel heen en de
voorzijdetekst is op een ongebruikelijke wijze ingekort.

Het betreft hier een specifiek brabants munttype, dat niet buiten Brabant is aangemunt. Ondanks de aanzienlijk productie van circa 979.015 stuks is dit toch een munttype dat maar weinig wordt aangeboden. Zeldzaam.

van Gelder & Hoc 180-1 ; de Witte 644 ; Vanhoudt Atlas I.46 ;
de Mey 427 ; Vanhoudt 210.AN ; van der Chijs - R
lichte zwaktes van de slag, doch voor dit munttype een mooi exemplaar
zfr

gewicht 5,29gr. ; goud Ø 28mm.
muntteken hand

vz. Halflang geharnast lichaam van jeugdige Karel V met een zwaard 
in de rechterhand en de rijksappel in de linker binnen een dunne gladde cirkel.
In de buitencirkel de tekst; KAROLVS D:G•ROM•IMP:Z•HISP:REX en hand
kz. Wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië rustend op dubbelkoppige
rijksadelaar binnen een gladde cirkel. In de buitencirkel de tekst;
DA:MIHI:VIRTVTE:CONTRA:HOSTES:TVO en kroontje

Bij deze gouden realen van dit type zien we in de regel een duidelijke parelcirkel op zowel voor- als keerzijde. Bij dit exemplaar zien we slechts een zeer dunne gladde cirkel op beide zijden, hetgeen zeer ongebruikelijk is. Deze stempelvariant is derhalve zeer zeldzaam.

vgl. Veiling Künker 420, Lot 1070 (in pr: € 20.000 incl. opgeld)

Delmonte 97var. ; vgl. van Gelder & Hoc 183-1b ; vgl. RBN.1882, p.507 ;
vgl. de Mey 436 ; vgl. de Witte 659 ; vgl. van der Chijs XXIIII, 2 ;
vgl. Vanhoudt 220.AN ; Friedberg 63 RR
Minieme zwakte van de slag.
zfr+/zfr

gewicht 3,45gr. ; goud Ø 24mm.
muntteken hand

vz. Gekroond wapenschild met de dubbelkoppige rijksadelaar rustend
op een gebloemd kruis binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
KARO′ - D′‡G′‡RO′ - IMP′‡Z‡HI - SP′‡REX en handje
kz. Gekroond wapen van Oostenrijk-Bourgondië, verdeeld in zestien
kwartieren, binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
DA‡MICHI‡VIRTVTE′‡CONTRA‡HOSTES‡TVOS en kroontje

Delmonte 99 ; van Gelder & Hoc 184-1a ; de Witte 660 ;
van der Chijs XXIV, 3var. ; Vanhoudt 221.AN ; de Mey 437 ;
Vanhoudt/Saunders 129 ; Friedberg 60
lichte zwaktes van de slag
zfr

gewicht 2,92gr. ; goud Ø 23mm.
muntteken hand

vz. Halflang geharnast lichaam van gekroonde Karel V met
zwaard en rijksappel binnen een cirkel, omringd door de tekst;
KAROLVS+D+G′+ROM+IMP+Z+HISPAR′+REX en handje
kz.Wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië rustend op borst
van dubbelkoppige rijksadelaar, binnen een cirkel, omringd door
de tekst; ♔DA+MICHI+VIRTVT+CONTRA+HOSTES+TVOS

Delmonte 101 ; van Gelder & Hoc 185-1a ; 
de Witte 662 ; Friedberg 63a ; Vanhoudt I, 27 R
Voor dit type een net exemplaar met de 
afbeelding van de jonge Karel V.
zfr/zfr+

gewicht 3,32gr. ; goud Ø 28mm.
muntmeester Thomas Jonghelinck
muntteken hand

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië tussen twee
vuurijzers met vonken binnen een cirkel, omringd door de tekst;
CARO:D:G:RO:IMP:HISP:REX:DVX:BVRG:Z:BR en zon
kz. Kort kruis met lelies aan de uiteinden en in de hoeken
om en om een burcht en rijksadelaar binnen een cirkel. In de buitencirkel
de tekst; DA•MIHI•VIRTVTE•COTR•HOSTES•TVOS•1546 en hand

De gouden zonnekroon dankt haar naam aan de zon die we recht boven de kroon geplaatst zien. Deze munt was een vrij exacte imitatie van de Franse ecu d′or van Frans I (1515-1547). Het gehalte was gesteld op 929/1000 met een gewicht van 3,41 gram. Bij uitgifte was de munt was gangbaar voor 42 stuivers en het werd in de periode 1540-1555 aangemunt in Brabant, Vlaanderen, Gelre en Holland.

Contemporaine reparatie:
Deze munt bevond zich in een muntvondst uit de omgeving Ieper die rond 1580/1585 moet zijn begraven. Dit exemplaar had in de 16e eeuw blijkbaar al een gaatje/beschadiging, die in die tijd al gerepareerd is met een plug. Die plug is van volledig dezelfde kleur goud als de munt zelf. Misschien heeft de restauratie zelfs al in het muntatelier van Antwerpen plaatsgevonden, want het gebruikte goud van de plug lijkt volledig identiek aan dat van de munt. Munten met dergelijke eigentijdse reparaties zien we maar zelden. Waarschijnlijk werden ze meestal omgesmolten en nam men de moeite voor herstel niet. Zeer zeldzaam jaartal.

Contemporary repair:
This coin was part of a coin find from the Ypres area that must have been buried around 1580/1585. This specimen apparently already had a hole/damage in the 16th century, which was repaired at that time with a plug. The plug is made of exactly the same gold colour as the coin itself. The restoration may even have taken place in the mint workshop in Antwerp, because the gold used for the plug seems to be completely identical to that of the coin. We rarely see coins with such contemporary repairs. They were probably usually melted down and no effort was made to restore them. Very rare date.

Delmonte 102 ; van Gelder & Hoc 186-1 ; de Witte 664 ;
Vanhoudt 223.AN ; Vanhoudt/Saunders 133 (R2) ; Friedberg 62 RR
zfr+

gewicht 3,34gr. ; goud 929/1000 ; Ø 26,5mm.

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië,
geflankeerd door twee Bourgondische vuurstalen met
afspattende vonken, binnen een cirkel, omringd door de tekst; 
CARO•D:G•RO:IMP:HISP:REX•DVX•BVRG:Z•B en zon
kz. Kort kruis met lelies aan de uiteinden, in de hoeken om en om
een burcht en rijksadelaar, binnen een cirkel, omringd door de tekst;
DA:MIHI:VIRTVTE:COTRA•HOSTES:TVOS:53 en hand

De gouden zonnekroon dankt haar naam aan de zon die we recht boven de kroon geplaatst zien. Deze munt was een vrij exacte imitatie van de Franse ecu d′or van Frans I (1515-1547). Het gehalte was gesteld op 929/1000 met een gewicht van 3,41 gram. Bij uitgifte was de munt was gangbaar voor 42 stuivers en het werd in de periode 1540-1555 aangemunt in Brabant, Vlaanderen, Gelre en Holland.

Het jaartal 1553 is afgekort tot 53 (komt ook voluit geschreven voor). Zeldzaam.

Delmonte 102 ; van Gelder & Hoc 186-1 ; de Witte 664 ; de Mey 439 ;
Vanhoudt 223.AN ; Vanhoudt/Saunders 133 ; Friedberg 62 R
Lichte zwaktes van de slag, doch weinig gecirculeerd
exemplaar met fijne details. Zeldzaam.
zfr/pr à pr-

gewicht 3,34gr. ; goud 929/1000 ; Ø 25mm.
muntmeester Jean Noirot
muntteken hand

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië tussen twee vuurijzers
met afspattende vonken binnen een cirkel, omringd door de tekst;
CARO:D:G:RO:IMP:HISP:REX•DVX•BVRG:Z• en zon
kz. Kort kruis met lelies aan de uiteinden, met in de hoeken
om en om een burcht en rijksadelaar, binnen een cirkel, omringd
door de tekst; DA•MIHI:VIRTVTE:COTRA HOSTES•TVOS:54 en hand

De gouden zonnekroon dankt haar naam aan de zon die we recht boven de kroon geplaatst zien. Deze munt was een vrij exacte imitatie van de Franse ecu d′or van Frans I (1515-1547). Het gehalte was gesteld op 929/1000 met een gewicht van 3,41 gram. Bij uitgifte was de munt was gangbaar voor 42 stuivers en het werd in de periode 1540-1555 aangemunt in Brabant, Vlaanderen, Gelre en Holland.

Variant waarbij het jaartal 1554 is afgekort tot 54 en met CARO (komt ook voor met CAROLVS). Daarnaast had de stempelsnijder zich duidelijk verrekend met de beschikbare tekstruimte voor de keerzijde. De cijfers 54 zijn namelijk deels over de S van TVOS en het muntteken handje aangebracht. Nog waarschijnlijker is, dat hij was vergeten het jaartal aan te brengen en dat achteraf alsnog heeft gedaan. Zeldzaam.

Delmonte 102 ; van Gelder & Hoc 186-1 ; de Witte 664 ;
de Mey 439 ; Vanhoudt 223.AN ; Friedberg 62 R
lichte zwaktes van de slag
zfr+

gewicht 21,42gr. ; zilver Ø 39mm.
muntteken hand

vz. Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts, omringd door de tekst;
•CΛROLVS:D:G:ROM•IM′•HISP:REX•DVX•BVRG:ZB en handje
kz. Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild in het hart van een
gebloemd kruis binnen een gladde cirkel. In de buitencirkel de tekst; 
DΛ:MIHI• - VIRTVTE - CO:HOST - ES:TVOS

varianten; de A′s in de omschriften hebben geen dwarstreep. De letters MP (in IMP) in monogram geschreven. De X in REX was de stempelsnijder aanvankelijk vergeten en na die constatering heeft hij deze letter er alsnog (verkleind) tussen gefrommeld.

De zilveren Karolusgulden was de eerste grote zilveren munt in de Nederlanden. Daar deze toch beduidend lichter was dan de Duitse talers,sloeg de munt bij de handel niet aan. Niettemin was het toch de karolusgulden, die meer dan twee eeuwen lang als rekeneenheid zou dienen in de Nederlanden. In de 18^e eeuw rekende men nog steeds in karolusguldens, ook al kende men de oorspronkelijke stukken al lang niet meer. Daarbij werd steeds uitgegaan van de oorspronkelijke waarde van 20 stuivers. Nieuw voor de Nederlanden was ook het gelijkende portret van keizer Karel op de zilveren gulden, waarmee men het uiterlijk volgde van de daalders van elders.

In de periode 1542-1552 werden te Antwerpen in totaal slechts
circa 56.618 zilveren karolusguldens aangemunt. Zeer zeldzaam.

Delmonte 1 ; van Gelder & Hoc 187-1 ; de Witte 667 ; 
van der Chijs XXIV, 8 ; de Mey 440 ; Vanhoudt 224.AN RR
Kleine zwaktes van de slag, doch voor type een bijzonder attractief
exemplaar met een mooi gedetailleerd portret van keizer Karel.
zfr+/zfr

gewicht 22,61gr. ; zilver Ø 33mm.
muntteken hand

vz. Gekroond borstbeeld van Karel V naar rechts, omringd door de tekst;
•CAROLVS•D:G•ROM•IMP•HISP•REX
kz. Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild in het hart van een
gebloemd kruis binnen een gladde cirkel. In de buitencirkel de tekst;
DA•MIHI•VIRTVTE•CON•HOSTES•TVOS• en hand

De zilveren Karolusgulden was de eerste grote zilveren munt in de Nederlanden. Daar deze toch beduidend lichter was dan de Duitse talers,sloeg de munt bij de handel niet aan. Niettemin was het toch de karolusgulden, die meer dan twee eeuwen lang als rekeneenheid zou dienen in de Nederlanden.In de 18^e eeuw rekende men nog steeds in karolusguldens, ook al kende men de oorspronkelijke stukken al lang niet meer. Daarbij werd steeds uitgegaan van de oorspronkelijke waarde van 20 stuivers. Nieuw voor de Nederlanden was ook het gelijkende portret van keizer Karel op de zilveren gulden, waarmee men het uiterlijk volgde van de daalders van elders.

Delmonte 6 ; van Gelder & Hoc 188-1 ; de Witte 669 ; 
van der Chijs XXV,10 ; de Mey 441 ; Vanhoudt 225.AN R
Kleine zwaktes van de slag, doch voor type een net exemplaar.
zfr-

gewicht 2,95gr. ; zilver Ø 27mm.
muntteken hand

vz. Gekroond wapenschild van het Heilige Roomse Rijk
binnen een parelcirkel, omringd door de tekst;
XAROLVSxDxGxROMxIMPxZxHISPAR′+REX en hand
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild rustend
op lang drie-armig gevoet kruis met sierornamenten dat is
geplaatst over een parelcirkel, omringd door de tekst;
♔ DA+MICI - VIRTVT - COTR+HO - STSxTVOS

variant: met XAROLVS i.p.v. het correcte KAROLVS.
Deze variant is niet gepubliceerde in de referentieliteratuur.
Als zodanig uiterst zeldzaam.

van Gelder & Hoc 190-1var. ; de Witte 674var. ; de Mey 444var. ;
van der Chijs XXV,13var. ; vgl. Vanhoudt 227.AN RRR
kleine zwaktes van de slag
zfr-

gewicht 3,03gr. ; zilver Ø 27mm.
muntteken hand

vz. Gekroond wapenschild van het Heilige Roomse Rijk rustend
op lang drie-armig gevoet kruis met sierornamenten dat is
geplaatst over een parelcirkel, omringd door de tekst;
KAROL′ - D+G+RO - IMP+Z+HI - SP′+REX en hand
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch binnen een parelcirkel,
omringd door de tekst;
DAxMICHI+VIRTVT+CONTRA+HOSTES+TVOS en hand

van Gelder & Hoc 191-1A ; de Witte 677 ; de Mey 445 ;
van der Chijs XXV,14 ; Vanhoudt 228.AN
kleine zwaktes van de slag en slagbarstje
zfr-

gewicht 2,71gr. ; zilver Ø 28mm.
muntteken hand

vz. Lang gevoet kruis met gespleten omgekrulde uiteinden geplaatst over
een vierpas binnen een parelcirkel met kleine cirkels tussen de bogen.
In het ruitvormige hart het gekroonde wapenschild van het Heilige Roomse Rijk.
In de buitencirkel de tekst; KAROL - D′xG′xRO - IMxZxH - ISPxREX
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild tussen twee Bourgondische
stokkenkruizen binnen een parelcirkel. In de buitencirkel de tekst;
DAxMICHIxVIRTVTExCONTRAxHOSTESxTVOS

van Gelder & Hoc 192-1a ; de Witte 679 ; de Mey 447 ;
van der Chijs XXV, 17 ; Vanhoudt 229.AN
zfr-/fr+

gewicht 1,51gr. ; zilver Ø 23mm.

vz. Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild binnen een parelcirkel.
In de buitencirkel de tekst; +MO+ARG+ARCHIDVC+AVSTE+DVCV′+B′+B′
kz. Lang gevoet kruis met in de hoeken om en om een leeuw en lelie.
In de buitencirkel de tekst; SIT+NO - MЄ+D0 - MINI+BE - NEDICT

van Gelder & Hoc 173-1a ; de Witte 637-638 ;
van der Chijs 23,12 ; de Mey 424 ; Vanhoudt 204.AN
zwaktes van de slag
fr à fr+

gewicht 0,60gr. ; zilver Ø 17mm.

vz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild,
waarbij de kroon door de parelcirkel breekt.
In de buitencirkel de tekst; MO+ARCHIDVC+AVST+B+Z
kz. Kort gevoet kruis met in de hoeken om en om een kroon en
lelie en in het ruitvormige hart een klimmende leeuw naar links.
In de buitencirkel de tekst; ✥SIT+NOMЄ+DOMINI+BЄNЄDIT

Ondanks het feit dat van dit munttype 1.542.617 stuks zijn aangemunt, komt het in de handel toch maar weinig voor. Maar dit zien we vaker bij de kleinere denominaties. Ze waren niet geschikt om op te potten en komen dus niet voor in grotere muntvondsten. Het overgrote deel zal in de loop der tijd eenvoudigweg verloren zijn gegaan. Zeldzaam.

van Gelder & Hoc 175-1b ; de Witte 641-643 ;
van der Chijs XXIII, 16 ; de Mey 425A ; Vanhoudt 206.AN R
Deels zwak geslagen, doch voor dit type een zeer acceptabel stuk.
fr+ à fr/zfr

gewicht 2,15gr. ; koper Ø 19mm.
muntteken hand (van Antwerpen)

vz. Gekroond portret van Karel V naar rechts binnen een cirkel.
kz. klimmende leeuw naar links binnen krans.
In de buitencirkel de tekst; CA•D•G•V•IMP•HISP•REX•1546 en hand

Het jaartal 1546 is gewijzigd uit 1545. Deze jaartalwijziging was tot op heden
onbekend en ongepubliceerd. Hoogst zeldzaam.

vgl. van Gelder & Hoc 198-1b ; vgl. de Witte 694 ; vgl. Vanhoudt 234.AN R4
Zwaktes van de slag, doch exemplaar met een mooi  portret.
zfr/zfr-

gewicht 1,71gr. ; koper Ø 19mm.
muntteken hand

vz. Gekroond portret van Karel V naar rechts binnen een gladde cirkel,
omringd door de tekst; CA•D•G•V•IMP•HISP•REX•1547 en hand
kz. klimmende leeuw naar links binnen krans.

van Gelder & Hoc 198-1b ; de Witte 694 ; Vanhoudt, Altas, I 44-45 ;
de Mey 452 ; Vanhoudt 234.AN
zwaktes van de slag
zfr- à fr/zfr

gewicht 1,32gr. ; koper Ø 19mm.
muntteken hand (?)

vz. Gekroond portret van Karel V naar rechts binnen een gladde cirkel,
omringd door de tekst; CAROLVS•D•G•ROMV•IM•HI en hand(?)
kz. klimmende leeuw naar links binnen een gladde cirkel,
omsloten door een border van gebogen lijntjes

Het betreft hier een eigentijdse imitatie uit een onbekend muntatelier.
Interessant en zeldzaam.

vgl. van Gelder & Hoc 198-1b ; vgl. de Witte 694 ; vgl. Vanhoudt 234.AN R
slordige slag met zwaktes
fr+

gewicht 5,27gr. ; goud Ø 27mm.
munteken handje

vz. Gekroonde buste van Philips II naar rechts, omringd
door de tekst;  PHS•D:G•HISP•Z•REX•DVX•BRAB
kz. Gekroond wapenschild van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië
omsloten door de keten van de Orde van het Gulden Vlies, omringd
door de tekst; DOMINVS • MI – HI • ADIVTOR  en handje

Van dit type werden slechts 12.119 stuks aangemunt. Ten opzichte van de Antwerpse
productie van de gouden reaal uit de jaren 1557-1567 van maar liefst 314.119 stuks,
is dit een bijzonder klein aantal. Zeer zeldzaam.

Delmonte 112 ; van Gelder & Hoc 206-1d ;
de Witte 699 ; Vanhoudt 293 ; Friedberg 66 RR
zfr

gewicht 3,44gr. ; goud Ø 23mm.
muntteken handje

vz. Buste van Philips II naar rechts, daaronder handje.
In de buitenrand de tekst; •DOMINVS•MIHI•ADIVTOR•
kz. Gekroond wapenschild van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië.
In de buitenrand de tekst;  PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA

vgl. Künker Auktion 420, collectie Beuth, Lot 1091 (in zfr+ : € 3000,-- in opgeld)

Delmonte 113 ; van Gelder & Hoc 207-1b ;
de Witte 702 ; Vanhoudt 263.AN ; Friedberg 68
Mooi gedetailleerd portret / fine detailed portrait.
zfr à zfr+

gewicht 3,46gr. ; goud Ø 25mm.
muntteken hand

vz. Buste van Philips II naar rechts, omringd door de tekst;
DOMINVS•MIHI•ADIVTOR en hand
kz. Gekroond wapenschild van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRAB•

Normaal zien we het muntteken hand onder het borstbeeld van Philips II. Bij deze munt zien we het muntteken echter aan het einde van de voorzijde tekst, dus achter ADIVTOR. Dit is hoogst ongebruikelijk en deze variant ontbreekt dan ook in de meeste naslagwerken. Alleen Jean de Mey vermeld het duidelijk als een sub-type. Uiterst zeldzaam.

Delmonte 113var. ; vgl. van Gelder & Hoc 207-1b ; de Witte 702var. ;
Vanhoudt Atlas I.87var. ; vgl. Vanhoudt 263.AN ; de Mey 470A ;
Vanhoudt/Saunders 145var. ; Friedberg 68var.  RRR
zfr+/zfr

gewicht 3,36gr. ; goud  Ø 26mm.
muntmeester Jean Noirot (1562-1572) of Floris Florisz. (1572-1579)
muntteken hand

vz. Kort kruis met lelies aan de uiteinden en opengewerkt bloemvormig hart,
daartussen om en om leeuw en vuurijzer met vonken, erboven een zon,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA•
kz. Gekroond wapenschild van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië tussen P – P,
omringd door de tekst; DOMINVS• MIHI•ADIVTOR en hand

In de periode 16.03.1560 - 29.08.1577 werden in totaal
slechts 103.249 stuks gouden kronen aangemunt. Zeer zeldzaam.

In the period 16.03.1560 - 29.08.1577 only 103.249 pieces
of this coin type were minted. Very rare.

Delmonte 116 ; van Gelder & Hoc 209-1a ; de Mey 472 ;
de Witte 706 ; Vanhoudt 264.AN en 387.AN ;
Saunders/Vanhoudt 116 (R2) ; Friedberg 70 RR
Kleine zwaktes van de slag, doch weinig gecirculeerd exemplaar met goede details.
zfr/pr

gewicht 3,17gr. ; goud Ø 23mm.
muntmeester Jean Noirot (Antwerpen) of
Reinier Borreman / Emanuel Meynarts (Maastricht)
geslagen zonder muntteken

vz. Sint Andreas staande frontaal, hoofd naar links gewend,
waarboven een aureool, het boek der evangeliën in zijn linkerhand
terwijl hij met zijn rechthand een diagonaal stokkenkruis vasthoud,
geflankeerd door het jaartal 15 - 69, omringd door de tekst;
DOMINVS MIH - I - .ADIVTOR - •
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild, omsloten door
de keten van de Orde van het Gulden Vlies, omringd door de tekst;
• PHS•D:G•HISP - Z•REX•DVX•BRA•

De bezittingen van het Huis Oostenrijk-Bourgondië waren in 1548 verenigd met het Heilige Roomse Rijk onder de naam Bourgondische Kring. De keizer deed vervolgens verschillende pogingen om het muntstelsel van het rijk te verenigen. Hij slaagde daarin in 1566 tijdens de Rijksdag van Augsburg. Hierna hervormde Philips II in 1567 zijn muntstelsel in de Lage Landen en gaf hij opdracht tot het slaan van goudguldens en rijksdaalders, bekend als "Bourgondische guldens en rijksdaalders", met een nominale waarde van respectievelijk 34 en 32 stuivers. Daarmee volgde men de muntvoet van het Heilige Roomse Rijk. Met de goudgulden werd de afbeelding van Sint Andries geherintroduceerd, die sinds de regering van Philips de Schone in onbruik was geraakt. Bovendien werd het grote koninklijke wapenschild van Philips II, met het wapen van Spanje, vervangen door het oude Oostenrijks-Bourgondische schild. De productie van deze nieuwe munten, de tweede muntemissie onder Philips II, werd in 1571 stopgezet en ging men over tot hervatting van de munttypen uit de eerste emissie.

Andreas was afkomstig uit het plaatsje Bethsaïda aan het Meer van Gennezareth in Galilea, de noordelijke provincie van Palestina. Rond het jaar dertig had hij zich aangesloten bij de leerlingen van Johannes de Doper, die preekte aan de Jordaan in de zuidelijke provincie Judea ter hoogte van Jeruzalem. Volgens de evangelist Johannes was Andreas de eerstgeroepen leerling van Jezus (Johannes 01,40). Hij was een broer van Simon Petrus. In de evangelies horen we verder weinig van hem. We horen hoe Petrus en Andreas tezamen met Johannes en Jakobus door Jezus uit hun werk worden weggeroepen om vissers van mensen te worden. Johannes vernoemt hem nog twee keer: bij de wonderbare broodvermenigvuldiging (Johannes 6,8) en wanneer Grieken proberen met Jezus in contact te komen (Johannes 12,22).

Volgens de overlevering zou hij na Pinksteren het evangelie van Jezus hebben verkondigd in Cappadocië, Pontus, Bithynië, Scythië (Zuid-Rusland), Griekenland en Thracië (= het huidige Bulgarije). Volgens de Russen zou hij naar Armenië en Midden-Rusland getrokken zijn om de Moskovieten voor Christus te winnen. Hij wordt dan ook vereerd als één van de patroonheiligen van het Russische Rijk. Hij zou tenslotte te Patras of Patara in Griekenland gekruisigd zijn. Tot op de dag van vandaag staat er een Andreaskerk, en is Andreas nationale patroon van Griekenland. Andreas zou niet aan het kruis genageld zijn, maar vastgebonden; bovendien was het kruis opgesteld in de vorm van een X. Zo′n kruis heet sindsdien dan ook een ′Andreas-kruis′.

Sint Andreas was de patroonheilige van de Bourgondische hertogen uit het Huis Valois. Op zijn naamdag, 30 november, werden er missen opgedragen ter ere van de heilige. Philips de Goede van Bourgondië († 1433) wist een aanzienlijke hoeveelheid relieken van Sint Andreas te bemachtigen. Hij maakte hem patroon van de beroemde ridderorde van het Gulden Vlies en werd daarbij een symbool voor het Bourgondische Rijk. De naamdag van Sint Andreas op 30 november speelde een belangrijke rol voor de vliesridders, die tijdens de ceremonieën op die dag rode gewaden droegen. Het Andreaskruis, in de heraldiek een rood diagonaal kruis (ook wel saltire genoemd) stond symbool voor de Bourgondische gebieden. Het werd gebruikt op vlaggen en standaards van het Bourgondische leger en we zien het ook terug op muntstukken.

In de jaren 1567-1570 werden te Antwerpen in totaal slechts 127.405 stuks aangemunt van dit munttype. Bij het jaartal 1569 kennen we de bijzondere variant  waarbij het muntteken ontbreekt. Die stukken komen slechts hoogst sporadisch voor. De productie van dit munttype voor Brabant heeft zowel plaatsgevonden te Antwerpen als Maastricht en die zin komen beide muntplaatsen in aanmerking. De stukken van Maastricht, die gewoonlijk het muntteken ster dragen, zijn tot op heden niet teruggevonden. Daarvan werden ook maar 558 stuks geslagen. Het zou zo kunnen zijn dat de stukken van Maastricht uitgevoerd zijn zonder muntteken. Dat zou ook verklaren waarom stukken met het muntteken ster nooit zijn teruggevonden. Hoogst interessant en uiterst zeldzaam.

Delmonte 118 ; van Gelder & Hoc 239-1note ; de Witte 708 ; 
de Mey 504A ; Vanhoudt 289.AN ; Friedberg 71var. RRR
zwaktes van de slag 
fr/zfr à zfr-

gewicht 33,87gr. ; zilver Ø 41mm.
muntteken handje
variant; zonder interpunctie op de keerzijde

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van
de Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 1557,
omringd door de tekst; PHS•D•G•HISP•ANG•Z•REX•DVX•BRAB
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild
rustend op stokkenkruis tussen twee vuurijzer met afspattende vonken, 
omringd door de tekst; DOMINVS MIC - HI ADIVTOR en hand

Het betreft hier het eerste jaar van aanmunting van dit munttype. Bij deze introductie in 1557 werd het uitgegeven als een ½ zilveren reaal op een koers van 35 stuiver, gelijk aan de ½ gouden reaal. We zien op deze munten Philips′ lijfspreuk ′Dominus Michi Aduitor′ (de heer is mijn helper). Uiteindelijk zou de koers later oplopen tot 50 stuiver. De munt kwam al spoedig bekend te staan als Philipsdaalder en de naam ½ zilveren reaal raakte snel uit gebruik. Door zijn huwelijk in 1554 met Mary Tudor was Philips II in deze tijd ook koning van Engeland. We zien dan ook op deze munt vermeld dat hij koning is van Hispania (Spanje) en Anglia (Engeland). Mary stierf in 1558 en werd opgevolgd door haar wettige erfgenaam Elizabeth I. Philips II deed nog een huwelijksaanzoek aan Elizabeth, om zo de koningstitel van Engeland te behouden, maar dat werd door Elizabeth afgewezen. Sterker; Elizabeth zegde het bondgenootschap met Spanje op, en koos voor steun aan Frankrijk. Daarmee kwamen Engeland en Spanje op vijandige voet te staan. Vanaf 1562 werden tevens denominaties van de philipsdaalder geslagen, namelijk de ½, 1/5, 1/10, 1/20 en 1/40 Philipsdaalder.

Delmonte 12 ; van Gelder & Hoc 210-1c ; de Witte 710 ; 
de Mey 475 ; Davenport 8621 ; Vanhoudt 253.AN R
Kleine zwaktes van de slag en slagbarstje, doch voor
dit munttype een net exemplaar. Zeldzaam.
zfr

gewicht 33,65gr. ; zilver Ø 42mm.
muntmeester: Willem van Liebeke of Zacharias Cornachini
muntteken: ster

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de Orde
van het Gulden Vlies naar links binnen een dubbele gelijnde cirkel,
daaronder 1558, in de buitencirkel de tekst;
•PHS•D•G•HISP•ANG•Z•REX•DVX•BRAB
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild rustend
op stokkenkruis tussen twee vuurijzers met afspattende vonken,
binnen een dubbel gelijnde cirkel. In de buitencirkel de tekst; 
: DOMINVS:MIC - HI : ADIVTOR • ★ •

Bij de introductie van de Philipsdaalder in 1557 werd het uitgegeven als een ½ zilveren reaal op een koers van 35 stuiver, gelijk aan de ½ gouden reaal. We zien op deze munten Philips′ lijfspreuk ′Dominus Michi Aduitor′ (de heer is mijn helper). Uiteindelijk zou de koers later oplopen tot 50 stuiver. De munt kwam al spoedig bekend te staan als Philipsdaalder en de naam ½ zilveren reaal raakte snel uit gebruik. Door zijn huwelijk in 1554 met Mary Tudor was Philips II in deze tijd ook koning van Engeland. We zien dan ook op deze munt vermeld dat hij koning is van Hispania (Spanje) en Anglia (Engeland). Mary stierf in 1558 en werd opgevolgd door haar wettige erfgenaam Elizabeth I. Philips II deed nog een huwelijksaanzoek aan Elizabeth, om zo de koningstitel van Engeland te behouden, maar dat werd door Elizabeth afgewezen. Sterker; Elizabeth zegde het bondgenootschap met Spanje op, en koos voor steun aan Frankrijk. Daarmee kwamen Engeland en Spanje op vijandige voet te staan. Vanaf 1562 werden tevens denominaties van de philipsdaalder geslagen, namelijk de ½, 1/5, 1/10, 1/20 en 1/40 Philipsdaalder.

Op voorzijde is een klop ″Hollands schildje binnen parelovaal″ aangebracht (Delmonte 141a). Dit gebeurde ten tijde van oorlog tegen Spanje in de jaren 1573-1574, om op die wijze de oorlog te financieren. Alleen nog muntstukken die voorzien waren van deze klop werden in het betalingsverkeer in Holland toegelaten. De geklopte stukken kregen een nieuwe, ongeveer 10% tot 15%, hogere koers. Het verschil tussen de nieuwe en oude koers moest men, nadat de muntstukken geklopt waren, bijbetalen. Dit verschil diende men te beschouwen als een renteloze lening aan de Staten van Holland, die na een jaar weer terug zou worden betaald. Van enige terugbetaling is het echter nooit gekomen. Ook Zeeland kende een dergelijke belastingsysteem, maar dan met de klop ″Zeeuws schildje″.

The countermark ″Lion of Holland withing oval of beads″ was a form of
tax (10 to 15%), to raise funds for the freedom fight of the Dutch against Spain.

Delmonte 21 ; de Witte 714 ;  van Gelder & Hoc  210-2c ;
Vanhoudt 253.MA ; van der Chijs XXVIII, 14 ;
de Mey 541B ; Davenport 8625  R
Minieme zwaktes van de slag en klein slagbarstje, 
doch voor dit munttype een net exemplaar. Zeldzaam.
zfr/zfr+

gewicht 33,75gr. ; zilver Ø 43mm.
muntmeester Floris Florisz.
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van 
de Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 73,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild rustend 
op Bourgondisch stokkenkruis tussen twee vuurstalen met afspattende
vonken, onder het wapen sierornament met het Lam Gods, omringd
door de tekst; • DOMINVS • MICHI • ADIVTOR •

Delmonte 17 ; van Gelder & Hoc 210-1g ; de Witte 713 ;
de Mey 480 ; Vanhoudt 298.AN ; Davenport 8634
lichte zwaktes van de slag
zfr

gewicht 32,73gr. ; zilver Ø 43mm.
muntmeester Floris Florisz.
muntteken handje

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de 
Orde van het Gulden Vlies naar rechts, daaronder 15 hand 74.
In de buitenrand de tekst; PHS:D:G:HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild 
rustend op stokkenkruis tussen twee vuurijzer met vonken. 
In de buitenrand de tekst; •DOMINVS•MI HI•ADIVTOR•

Zeer attractief exemplaar met goed portret en fantastisch patina.
Lastig te vinden in deze mooie kwaliteit.

Very attractive specimen with good portrait and fantastic patina.
Hard to find in this beautiful quality.

Delmonte 17 ; van Gelder & Hoc 210-1g ; de Witte 713 ; 
de Mey 480 ; Davenport 8634 ; Vanhoudt 298.AN
zfr+ à zfr/pr

gewicht 34,28gr. ; zilver Ø 42mm.
muntmeester: Floris Florisz.
muntteken: handje

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de 
Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 75,
omringd door de tekst; PHS˙D˙G˙HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch wapenschild 
rustend op Bourgondisch stokkenkruis geflankeerd door twee
Bourgondische vuurstalen met afspattende vonken, omringd
door de tekst; •DOMINVS•MI HI•ADIVTOR•

Van dit jaartal werden slechts circa 73.252 stuks aangemunt. Zeldzaam.

Delmonte 17 ; van Gelder & Hoc 210-1g ; de Witte 713 ; 
de Mey 480 ; Davenport 8634 ; Vanhoudt 298.AN  R
Attractief exemplaar met een fijn gedetailleerd portret.
zfr/pr

gewicht 33,20gr. ; zilver Ø 43mm.
muntmeester Jan Vets
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van
de Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 96,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond Spaans-Oostenrijks-Bourgondisch-Portugees wapenschild
rustend op Bourgondisch stokkenkruis tussen twee vuurstalen met
afspattende vonken, onder het wapen sierornament met het Lam Gods,
omringd door de tekst; • DOMINVS • MICHI • ADIVTOR •

Very attractive specimen with good portrait. Very rare.

Delmonte 18 ; van Gelder & Hoc 210-1h ; de Witte 833 ;
de Mey 481 ; Vanhoudt 362.AN (R2) ; Davenport 8637 RR
Exemplaar met een goed portret. Zeer zeldzaam jaartal.
zfr/pr à zfr+

gewicht 16,78gr. ; zilver Ø 34,5mm.

Het betreft hier het eerste jaar van de ½ Philipsdaalder, die slechts
in een oplage van 2284 stuks is aangemunt. Hoogst zeldzaam.

Delmonte 51 ; van Gelder & Hoc 211-1a ;
de Witte 719 ; v.d.Chijs 28,18 RRR
zfr

gewicht 16,92gr. ; zilver Ø 35mm.
muntmeester Jean Noirot
muntteken hand
variant: zonder interpuncties op de keerzijde

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de Orde van het
Gulden Vlies naar links, daarboven I5 hand 66, omringd door de tekst;
PHS:D:G•HISP Z REX•DVX•BRA 
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild rustend
op stokkenkruis tussen twee vuurijzer met afspattende vonken, omringd
door de tekst; DOMINVS MIHI ADIVTOR

Type met het jaartal boven het borstbeeld en de voorzijdetekst beginnend op 1 uur. 
Dit afwijkende type werd alleen aangemunt in de jaren 1564-1566. Zeldzaam.

Delmonte 52 ; van Gelder & Hoc 211-1b ; de Witte 720 ;
de Mey 483 ; Vanhoudt 267.AN R
kleine zwaktes van de slag. doch een goed portret
zfr

gewicht 13,61 ; zilver Ø 34mm.
muntmeester Floris Florisz.
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de 
Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 75,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild
rustend op stokkenkruis tussen twee vuurijzer met vonken,
omringd door de tekst; •DOMINVS•MI HI•ADIVTOR•

Mr. Floris Florisz was ′s Konigs muntmeester in Overijssel (1556/1561-1567), Utrecht (1567-1572) en Brabant (1572-1579). Van dit jaartal werden slechts 15.035 stuks aangemunt. Zeer zeldzaam.

Met een officieel voorgeschreven gewicht van 17,14 gram is deze munt duidelijk te licht. Door circulatie en derhalve slijtage treed er altijd gewichtsverlies op maar nooit bijna 4,5 gram, zoals in dit geval. Dit gewichtsverlies is duidelijk veroorzaakt door het snoeien van de munt. Als men bij vele munten steeds wat van de rand snoeide kon men toch aanzienlijk bijverdienen, soms wel honderden guldens. Natuurlijk was het wel zaak de munten in betaling te geven aan personen die het gewicht niet meteen konden controleren, anders zou men immers tegen de lamp lopen. Degene die met te lichte munten betaalde moest in principe het gewichtsverschil alsnog bijbetalen, maar dat gold alleen voor munten met geringe gewichtsafwijking. Was het verschil te groot, dan werden de stukken onmiddellijk uit omloop gehaald. Werd men betrapt op het snoeien van munten dan waren de straffen niet gering. Met verminking (o.a. brandmerking) kwam men er nog heel goed vanaf. Het verbranden of koken in een ketel met water, olie of lood en andere gruwelijke doodstraffen waren de gebruikelijke eindstations voor serieuze overtreders.

Delmonte 51 ; van Gelder & Hoc 211-1a ;
de Witte 719 ; Vanhoudt 301.AN RR
licht gesnoeid exemplaar
zfr-

gewicht 16,91 ; zilver Ø 36mm.
muntmeester Pieter Zinck
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de
Orde van het Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 90,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA• 
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild
rustend op stokkenkruis tussen twee vuurijzer met vonken,
omringd door de tekst; •DOMINVS•MI HI•ADIVTOR•

Type met wapentje van Portugal toegevoegd aan het
Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild. Zeer zeldzaam.

Delmonte 53 ; van Gelder & Hoc 211-1c ; de Witte 834 ;
de Mey 484 ; Vanhoudt 364.AN (R2) RR
zfr-

gewicht 16,36 ; zilver Ø 36mm.
muntmeester Pieter Zinck
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II met het keten van de Orde van het 
Gulden Vlies naar links, daaronder 15 hand 9Z, omringd door de tekst; 
PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA•
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild rustend
op Bourgondisch stokkenkruis, geflankeerd door twee Bourgondische
vuurstalen met afspattende vonken, omringd door de tekst;
•DOMINVS•MI HI•ADIVTOR•

Type met wapentje van Portugal toegevoegd aan het Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild. In de periode 27 mei 1591 - 21 november 1592 werden 57.918 stuks ½ philipsdaalders aangemunt. Zeer zeldzaam.

Delmonte 53 ; van Gelder & Hoc 211-1c ; de Witte 834 ;
de Mey 484 ; Vanhoudt 364.AN RR
zfr-

gewicht 6,70gr. ; zilver Ø 29mm.

Het betreft hier een exemplaar met een foutief jaartal. De philipsdaalder is pas ingevoed in 1557 en de 1/5 Philipsdaalder zelfs pas rond 1562. De datering op deze munt is derhlave niet mogelijk en moet dus berusten op een vergissing van de stempelsnijder. De juiste datering had 1565 moeten zijn. Zeer zeldzaam.

van Gelder & Hoc 212-1b,note ; RBN.1914, pag.91 ; Vanhoudt 271.AN RR
zfr-

gewicht 6,80gr. ; zilver Ø 30mm.
muntmeester Jean Noirot
muntteken hand

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II naar rechts, daaronder 6 hand 6,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•B •
kz. Gekroond Spaans-Bourgondisch wapen rustend op stokkenkruis
tussen twee vuurijzer met vonken, omringd door de tekst;
• - DOMINVS - MIHI - ADIVTOR - • 

Dominus Mihi Adiutor; ″de Heer is mijn helper″. 
was de lijfspreuk van de streng (katholiek) gelovige Philips II.
Dominus Mihi Adiutor; ″the Lord is my helper″ 
was the motto of the firm  (catholic) believer Philips II

Deze munt is geslagen in het jaar van de befaamde ″beeldenstorm″, waarbij in het kader van godsdienstvrijheid door de Protestanten de interieurs van Katholieke kerken en kloosters e.d. onherstelbaar werden vernield en waardevolle kunstschatten verder geroofd. De tolerantie waarvoor de Protestanten zo streden wisten zij niet op te brengen voor anders denkenden.

Na de vestiging van de Republiek zouden anders denkenden, zoals Joden, Katholieken en Atheïsten nog eeuwenlang achtergesteld worden in hun rechten. Anders dan in andere landen, zoals Spanje, Portugal en Frankrijk werden zij echter niet vervolgd. In die zin was de Republiek relatief een tolerante natie tegenover anders denken, maar zeker geen heilstaat. Ook de zogenaamde Joods-Christelijke traditie waarmee sommigen onwetenden thans wel eens met zekere trots menen te moeten spreken, is een gotspe. De Christelijke traditie heeft immers de Joden tot in de 20e eeuw altijd achtergesteld, gewantrouwd en gediscrimineerd. Een traditie waar men zich beter voor zou schamen dan prat op gaan…

van Gelder & Hoc 212-1b ; de Witte 722 ; Vanhoudt 271.AN ;
vgl. van der Chijs XXIX, 21-22 ; de Mey 485B
lichte zwaktes van de slag
zfr-

gewicht 5,78gr. ; zilver Ø 28mm.
muntteken handje

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II naar rechts, daaronder 6 hand 6
PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BR 
kz. Gekroond Spaans-Bourgondisch wapen rustend op stokkenkruis
• - DOMINVS - MIHI - ADIVTOR - • 

Dominus Mihi Adiutor; ″de Heer is mijn helper″. 
was de lijfspreuk van de streng (katholiek) gelovige Philips II.

Dominus Mihi Adiutor; ″the Lord is my helper″ 
was the motto of the firm  (catholic) believer Philips II

Deze munt is geslagen in het jaar van de befaamde ″beeldenstorm″, waarbij in het kader van godsdienstvrijheid door de Protestanten de interieurs van Katholieke kerken en kloosters e.d. onherstelbaar werden vernield en waardevolle kunstschatten verder geroofd. De tolerantie waarvoor de Protestanten zo streden wisten zij niet op te brengen voor anders denkenden.

Na de vestiging van de Republiek zouden anders denkenden, zoals Joden, Katholieken en Atheïsten nog eeuwenlang achtergesteld worden in hun rechten. Anders dan in andere landen, zoals Spanje, Portugal en Frankrijk werden zij echter niet vervolgd. In die zin was de Republiek relatief een tolerante natie tegenover anders denken, maar zeker geen heilstaat. Ook de zogenaamde Joods-Christelijke traditie waarmee sommigen onwetenden thans wel eens met zekere trots menen te moeten spreken, is een gotspe. De Christelijke traditie heeft immers de Joden tot in de 20e eeuw altijd achtergesteld, gewantrouwd en gediscrimineerd. Een traditie waar men zich beter voor zou schamen dan prat op gaan…

Met een officieel voorgeschreven gewicht van 6,86 gram is deze munt duidelijk te licht. Door circulatie en derhalve slijtage treed er altijd gewichtsverlies maar niet de 1,08 gram zoals in dit geval. Dit gewichtsverlies is duidelijk veroorzaakt door het snoeien van de munt. Als men bij vele munten steeds wat van de rand snoeide kon men toch aanzienlijk bijverdienen, soms wel honderden guldens. Natuurlijk was het wel zaak de munten in betaling te geven aan personen die het gewicht niet meteen konden controleren, anders zou men immers tegen de lamp lopen. Degene die met te lichte munten betaalde moest in principe het gewichtsverschil alsnog bijbetalen, maar dat gold alleen voor munten met geringe gewichtsafwijking. Was het verschil te groot, dan werden de stukken onmiddellijk uit omloop gehaald. Werd men betrapt op het snoeien van munten dan waren de straffen niet gering. Met verminking (o.a. brandmerking) kwam men er nog heel goed vanaf. Het verbranden of koken in een ketel met water, olie of lood en andere gruwelijke doodstraffen waren de gebruikelijke eindstations voor serieuze overtreders.

van Gelder & Hoc 212-1b ; de Witte 722 ; Vanhoudt 271.AN ;
vgl. van der Chijs XXIX, 21-22 ; de Mey 485B
licht gesnoeid exemplaar en zwaktes van de slag
fr/zfr à zfr-

gewicht 6,89gr. ; zilver Ø 29mm.
muntteken handje

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II naar rechts, daaronder 15 hand 67
PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•B•
kz. Gekroond Spaans-Bourgondisch wapen rustend op stokkenkruis
DOMINVS - MIHI - ADIVTOR

Dominus Mihi Adiutor; ″de Heer is mijn helper″.
was de lijfspreuk van de streng (katholiek) gelovige Philips II.
Dominus Mihi Adiutor; ″the Lord is my helper″
was the motto of the firm  (catholic) believer Philips II

van Gelder & Hoc 212-1b ; de Witte 722 ; Vanhoudt 271.AN
Kleine zwaktes van de slag, doch exemplaar met een goed portret.
zfr-

gewicht 3,29gr. ; zilver Ø 27mm.

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II naar rechts, daaronder 15 hand 71
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gekroond stokkenkruis met daaronder de Orde van het Gulden Vlies,
omgeven door vonken, omringd door de tekst; DOMINVS • MIHI • ADIVTOR

Dominus Mihi Adiutor; ″de Heer is mijn helper″.
was de lijfspreuk van de streng (katholiek) gelovige Philips II.

Dominus Mihi Adiutor; ″the Lord is my helper″
was the motto of the firm  (catholic) believer Philips II

van Gelder & Hoc 213-1b ; de Witte 729 ; de Mey 487B ;
van der Chijs XXIX, 25 ; Vanhoudt 308.AN
zfr

gewicht 3,15gr. ; zilver Ø 26mm.
muntmeester Emanuel Meynarts
muntteken ster

vz. Gedrapeerd harnast borstbeeld van Philips II naar rechts, daaronder 15 ★ 71,
omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP Z REX•DVX•BR•
kz. Gekroond stokkenkruis met daaronder de Orde van het Gulden Vlies, 
omgeven door vonken, omringd door de tekst; DOMINVS • MIHI • ADIVTOR 

Dominus Mihi Adiutor; ″de Heer is mijn helper″. 
was de lijfspreuk van de streng (katholiek) gelovige Philips II.
Dominus Mihi Adiutor; ″the Lord is my helper″ 
was the motto of the firm  (catholic) believer Philips II

Op voorzijde is een klop ″Hollands leeuw binnen parel ovaal″ aangebracht. Dit gebeurde ten tijde van oorlog tegen Spanje in de jaren 1573-1574, om op die wijze de oorlog te financieren. Alleen nog muntstukken die voorzien waren van deze klop werden in het betalingsverkeer in Holland toegelaten. De geklopte stukken kregen een nieuwe, ongeveer 10% tot 15%, hogere koers. Het verschil tussen de nieuwe en oude koers moest men, nadat de muntstukken geklopt waren, bijbetalen. Dit verschil diende men te beschouwen als een renteloze lening aan de Staten van Holland, die na een jaar weer terug zou worden betaald. Van enige terugbetaling is het echter nooit gekomen. Ook Zeeland kende een dergelijke belastingsysteem, maar dan met de klop ″Zeeuws schildje″. Zeldzaam.

On the obverse is a countermark ″ Dutch lion within pearl oval ″. This happened during the war against Spain in the years 1573-1574, in order to finance the war in this way. Only coins with this countermark were allowed in the payment system in Holland. The countermarked pieces got a new, about 10% to 15%, higher price. The difference between the new and old exchange rates had to be paid after the coins had been countermarked. This difference was to be regarded as an interest-free loan to the States of Holland, which would be repaid after a year. However, it never came to any reimbursement. Zeeland also had such a tax system, but with the countermark ″ Arms of Zeeland ″. Rare.

van Gelder & Hoc 213-2b ; de Witte 730 ; de Mey 550A ;
van der Chijs XXIX, 26 ; Vanhoudt 308.MA    
m.b.t. klop :Delmonte 141B ; van der Wis 5-I R
Zwaktes van de slag doch voor type een net exemplaar.
zfr-

gewicht 3,01gr. ; zilver Ø 25,5mm.
muntteken handje

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië omhangen
door keten van het Gulden Vlies. In de buitenrand de tekst; 
•PHS•DG HISP Z REX DVX•BRA•
kz. Kort gebloemd kruis, daarboven 15 hand 71. 
In de buitenrand te tekst; DOMINVS MIHI ADIVTOR  

van Gelder & Hoc 215-1 ; de Witte 734 ; 
van der Chijs XXX,42 ; Vanhoudt 310.AN
fr/zfr

gewicht 3,06gr. ; zilver Ø 26mm.
muntmeester Gillis van Haelbeke
muntteken ster

vz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië omhangen
met het keten van de Orde van het Gulden Vlies. 
In de buitenrand de tekst; •PHS•D:G•HISP - Z REX•DVX•BR•
kz. Kort gebloemd kruis, daarboven 15 ster 76 
In de buitenrand te tekst; DOMINVS•MIHI •ADIVTOR

van Gelder & Hoc 215-1 ; de Witte 735 ; de Mey 551 ;
van der Chijs XXX, 41 ; Vanhoudt 310.MA R
zeldzaam
fr+

gewicht 3,07gr. ; zilver Ø 27mm.

Ongepubliceerde jaartalwijziging. Hoogst zeldzaam.

van Gelder & Hoc- (vgl.215-1) ; vgl.de Witte 735 RRR
fr/zfr

gewicht 14,62gr. ; zilver Ø 34mm.
muntteken hand

vz. Stokkenkruis met vuurijzer in het centrum, daarboven een kroon, in het
veld I5 - 70, omringd door de tekst; PHS•D:G•HISP•Z•REX•DVX•BRA• hand
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië, omhangen met het
keten van de Orde van het Gulden Vlies, omringd door de tekst;
• DOMINVS•MI - HI•ADIVTOR •

De Philipsdaalder, die in 1557 was ingevoerd, was zwaarder en van hogere waarde dan de Duitse Taler, en sloot dus niet goed aan op het Duitse muntstelsel. Dit was voor de handel tussen de Nederlanden en het Duitse Rijk niet handig. Daarom werd de Bourgondische kruisrijksdaalder in 1567 ingevoerd, op gelijk gewicht en gehalte als de Duitse taler. Vanaf dat moment werd de productie van Philipsdaalders stilgelegd. Naast hele Bourgondische rijksdaalders werden ook halve en kwart Bourgondische rijksdaalders geslagen, zij het op veel kleine schaal. Mede vanwege de oorlog tussen Spanje en de Nederlanden, waarin andere monetaire belangen gingen spelen, kwam de koninklijke regering van Philips II in 1571 terug op dit besluit. De aanmunting van de Philipsdaalders werd weer hervat en die van de Bourgondische kruisrijksdaalders gestaakt. In de periode van de onafhankelijke Staten en de Republiek heeft dit munttype nog korte periodes van aanmunting gekend (o.a. in 1580-1581, 1584-1585 en 1591-1593), maar daarna was het definitief voorbij.

Delmonte 97 ; van Gelder & Hoc 241-1 ; de Witte 738 ;
de Mey 506 ; Vanhoudt 291.AN   S
Attractief exemplaar met een mooi patina. Schaars.
zfr

gewicht 4,41gr. ; koper Ø 27mm.
muntmeester Jan de Leeuw
muntteken boom

vz. Gekroond en gedrapeerd borstbeeld van Philips II naar rechts
binnen een gladde cirkel, daaronder I5 boom 8I, omringd door
de tekst; •PHS•D•G•HISP•Z•REX•DVX•BRA•
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië binnen een
gladde cirkel, omringd door de tekst; •DOMINVS • MIHI • ADIVTOR•

Dit type werd alleen in de jaren 1581-1582 aangemunt. Zeldzaam.

van Gelder & Hoc 232-4a ; de Witte 870-872 ; de Mey 522 ;
Purmer & van der Wiel 9207 ; Vanhoudt 323.SH R
Zwaktes van de slag en minieme sporen van oxidatie.
fr/zfr

gewicht 5,21gr. ; koper Ø 26mm.
muntmeester Meynaert Swole (Meynart van Zwolle)
muntteken ster

vz. Gekroond en gedrapeerd borstbeeld van Philips II naar links,
daaronder I5 ★ 90, omringd door de tekst; 
•PHS•D•G•HISP•Z•REX•DVX•B
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië,
omringd door de tekst; DOMINVS•MIHI•ADIVTOR

van Gelder & Hoc 232-2 ; de Witte 858 ; de Mey 557 ;
Purmer & van der Wiel 9308 ; Vanhoudt 321.MA ;
Pannekeet MAA.14 ; CNM.2.07.28 S
zwaktes van de slag
fr+

gewicht 4,30gr. ; koper Ø 25mm.
Jan de Leeuw
muntteken boom

vz. Gekroond en gedrapeerd borstbeeld van Philips II naar links,
daaronder I5 boom 90. In de buitencirkel de tekst: 
PHS•D•G•HISP•Z•REX•DVX•BR
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië. 
In de buitenrand te tekst; DOMINVS•MIHI•ADIVTOR

van Gelder & Hoc 232-4b ; de Witte 873-875 ; de Mey 521 ;
Purmer & van der Wiel 9208 ; Vanhoudt 321.SH ; CNM.2.08.10   R
Oxidatiesporen op de voorzijde, maar een mooie keerzijde. Zeldzaam.
fr/zfr

gewicht 5,56gr. ; koper Ø 25mm.
muntmeester Meynaert Swole (Meynart van Zwolle)
muntteken ster

vz. Gekroond en gedrapeerd borstbeeld van Philips II naar links
binnen een gladde cirkel, daaronder I5 ★ 93, omringd door de tekst; 
•PHS•D•G•HISP•Z•REX•DVX•B•
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië,
omringd door de tekst; DOMINVS•MIHI•ADIVTOR

In de periode 05.08.1593 – 30.09.1595 werden te Maastricht
in totaal circa 79.430 stuks oorden aangemunt. Schaars.

van Gelder & Hoc 232-2 ; de Witte 858 ; de Mey 557 ;
Purmer & van der Wiel 9308 ; Vanhoudt 321.MA ;
Pannekeet MAA.14 ; CNM.2.07.28    S
voor dit munttype een net exemplaar
zfr-

gewicht 2,61gr. ; koper Ø 23mm.
muntmeester Meynart van Zwolle
muntteken ster

vz. Geharnast borstbeeld van Philips II naar links,
daaronder I5 ★ 96, omringd door de tekst: 
•PH•S•D•G•HIS•Z•REX•DVX•BR•
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië, 
omringd door de tekst; DOMINVS•MIHI•ADIVTOR

variant: met PH•S i.p.v. PHS. Waarschijnlijk betreft het hier een
vergissing van de stempelsnijder. Deze variant is niet gepubliceerd
in de relevante naslagwerken. Als zodanig zeer zeldzaam.

De duit had een waarde van 6 vlaamse mijten of 9 Brabantse mijten.
Deze munt stond in Brabant dan ook wel bekend als ′negenmanneke′.

van Gelder & Hoc 233-2var. ; de Witte 863var. ; de Mey 558var. ;
Purmer & van der Wiel 9306var. ; vgl. Vanhoudt 326.MA ;
CNM.2.07.29var.  RR
fr/zfr à fr+

gewicht 1,19gr. ; koper Ø 19mm.
muntmeester Jan de Leeuw
muntteken boom

vz. Bourgondisch stokkenkruis met vuurijzer in het centrum,
afgespatte vonk in elk der kwadranten, omringd door de tekst;
PHS•D:G•REX•HISP Z DV BR en boom
kz. Gekroond wapenschild van Brabant geflankeerd door 8 - I,
omringd door de tekst; •DOMINVS•MIHI•ADVIT

Ondanks de productie van circa 156.155 stuks, komt dit
munttype slechts hoogst zelden voor. Uiterst zeldzaam.

van Gelder & Hoc 237-4 ; de Witte 883 ; de Mey 527 ;
Purmer & vander Wiel 9201 ; Vanhoudt 330.SH RRR
klein gaatje en lichte sporen van oxidatie.
zfr-/fr+

gewicht 4,08gr. ; goud 957/1000 ; Ø 28,5mm.
muntmeester Pieter Baseliers (1581-1585) of Gertrude Sangers (1585-1586)
muntteken hand

vz. Leeuw zittend links onder een gotisch baldakijn tussen twee vuurstalen
met afspattende vonken, binnen een cirkel, omringd door de tekst;
• ANTIQVA•VIRTVTE•ET•FIDE• - MO • BRA
voluit: Antiqua Virtutem Et Fidei. Moneta Brabantiae.
vertaald: Met de moed en de trouw van weleer. Munt van Brabant.
kz. Wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië rustend op gebloemd
kruis binnen een cirkel, omringd door de tekst;
SIT•NOMEN•DOMINI•BENEDICTVM•1585• hand

In jaren 1584-1585, van 19 september 1584 tot 26 augustus 1585, werden circa 109.384 stuks gouden leeuwen aangemunt. Ondanks deze toch aanzienlijk productie zijn maar heel weinig exemplaren bewaard gebleven. We moeten ons daarbij bedenken dat de periode van productie grotendeels samenvalt met het Beleg van Antwerpen (3 juli 1584 tot 17 augustus 1585) en dat van deze gouden leeuwen de stad nooit hebben verlaten. En is niet onaannemelijk dat na het herstel van het Spaanse gezag vele stukken weer zijn omgesmolten om te dienen als muntmateriaal voor de traditionele muntstukken op naam van Philips II.

In 1576 sloot Antwerpen zich aan bij de gewesten die zich tegen de Spaanse koning hadden verenigd bij de Pacificatie van Gent. Het jaar daarop kwam er een sterk calvinistisch bewind in de stad aan de macht dat zich zelf de Antwerpse Republiek noemde, deze stond onder leiding van buitenburgemeester Filips van Marnix van Sint-Aldegonde. In die periode van radicalisering was het katholicisme officieel verboden. Op 29 juli 1579 ging de stad ook deel uitmaken van de Unie van Utrecht. De grootste Nederlandse stad, met in die tijd meer dan 100.000 inwoners, werd daardoor de hoofdstad van de Nederlandse opstand. In 1583 verbleef Willem van Oranje tijdelijk in Antwerpen met zijn hofhouding.

In 1582 was de hertog van Parma, Alexander Farnese, landvoogd van de Zeventien Provinciën geworden als opvolger van Juan van Oostenrijk. De moeder van Farnese, Margaretha van Parma, was ook al landvoogdes geweest, van 1559-1567. Farnese was een uitstekend strateeg en had een plan bedacht om de Vlaamse en Brabantse steden af te sluiten van hun exportgebied. Dit wilde hij bereiken door de kustgebieden en de Scheldemonding te veroveren. Hij had in de jaren 1583-1584 al veel steden opnieuw in handen gekregen. Op 3 juli 1584 begon de omsingeling van Antwerpen.

Willem van Oranje en Filips van Marnix van Sint-Aldegonde hadden de maand daarvoor al lucht gekregen van de ophanden zijnde belegering en troffen reeds hun maatregelen. Stukken land werden onder water gezet en verdedigingswerken werden versterkt. Op 22 juni kondigde Willem van Oranje een edict af, waarin met zware straffen werd gedreigd voor ieder die met de (Spaanse)koning of de koningsgezinden samenwerkte of onderhandelde.

De aanpak van Farnese bleek echter effectief. Spoedig waren strategische gelegen dorpen en steden, zoals Zwijndrecht, Doel, Lillo en Herentals in handen van de Spanjaarden. Op 10 juli werd de leider van de opstand, Willem van Oranje, in Delft vermoord. Zijn tweede zoon Maurits werd benoemd tot zijn opvolger. De stad Antwerpen werd geleidelijk steeds verder ingesloten, waardoor ook de toevoer van voedsel steeds lastiger werd, maar nog altijd werd de stad bevoorraad via de Schelde. Vele Antwerpenaren vluchtten inmiddels de stad uit en zochten hun toevlucht naar het noorden. De geniale Farnese kwam begin 1585 op het listige idee een brug van schepen over de schelde te spannen om op die manier alle toevoer via de Schelde te blokkeren. De opstandelingen wisten dit niet te verhinderen en ook pogingen om het op te blazen mislukten. De blokkade van Antwerpen was weldra een feit en de uithongering van Antwerpen begon.

In mei 1585 werd nog een poging ondernomen om het vestingwerk aan de Kouwensteinsedijk, dat in handen was van de Spanjaarden, te veroveren. Zou dat lukken, dan kon men de dijk doorsteken en werd de Scheldestroom verlegd en kon Antwerpen weer bevoorraad worden. Parma′s schepenburg zou droogvallen en haar functie verliezen. Parma had de plannen echter doorzien en had zijn verdedigingsmaatregelen getroffen. De inname van de Kouwensteinsedijk mislukte en Antwerpen bleef geblokkeerd. De stad werd uitgehongerd en de nood was groot. Er werden onderhandelingen gestart en op 17 augustus 1585 tekende Marnix van St. Aldegonde de overgave van Antwerpen. De val van Antwerpen, de grootste en belangrijkste stad van de Nederlanden, was een feit. Men had nog wel kunnen uitonderhandelen dat tegenstanders van Philips II de stad mochten verlaten. Veel protestantse kooplieden en intellectuelen maakten daar gebruik van en vertrokken naar het Noorden, veelal naar steden in Holland. Zij zouden enkele tientallen jaren later een grote bijdrage leveren aan de grote bloei die de Republiek doormaakte, die we kennen als de Gouden Eeuw.

Delmonte registeerde m.b.t. de gouden leeuwen van 1584 en 1585 slechts 2 exemplaren; collectie K.P.K. te ′s Gravanhage en cabinet de Bruxelles. Hoogst zeldzaam.

Delmonte 128 (R3) ; van Gelder & Hoc -- ; de Mey 613 ;
de Witte 800 ; Vanhoudt Atlas I, 207 ; Vanhoudt 433 (R3) ;
Saunders/Vanhoudt 196 (R3) ; Friedberg 78 RRR
Ietwat onregelmatig gevormd muntplaat (niet gesnoeid),
doch voor dit munttype een mooi exemplaar met goede details.
zfr/pr

gewicht 29,84gr. ; zilver Ø 40mm.
Floris Florisz.
muntteken hand

vz. Gekroond en geharnast borstbeeld van Philips II naar links met 
scepter in zijn rechterhand binnen een gladde cirkel, daaronder 15 hand 79,
omringd door de tekst; PHS•D•G•HISP Z REX•DVX•BRA•
kz. Gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild omsloten door de 
keten van de Orde van het Gulden Vlies binnen een gladde cirkel,
omringd door de tekst; • PACE • ET • IVSTITIA • . 

Na de Pacificatie van Gent in 1576 werd door de Staten-Generaal besloten tot de uitgifte van uniforme munten. Deze werden belangrijk boven intrinsieke waarde uitgegeven t.b.v. de oorlogskas in de strijd tegen Spanje. Philips II werd in naam, en dus ook op deze munten, nog wel erkend maar diens persoonlijke devies ″DOMINVS MIHI ADVITOR″ (de heer is mijn helper) werd vervangen door de politieke leus ″PACE ET IVSTITIA″ (vrede en rechtvaardigheid). De Statendaalder werd uitgegeven op een koers van 32 stuiver, gelijk aan de Bourgondische kruisrijksdaalder, maar bevat 16% minder zilver dan Bourgondische kruisrijksdaalder.

Het jaartal 1579 komt slechts sporadisch voor en is veel zeldzamer dan de stukken uit 1578. Het is de eerste keer dat wij het verhandelen sinds de oprichting van ons bedrijf in 1988. Uiterst zeldzaam.

Delmonte 110 ; van Gelder & Hoc 245-1 ; de Witte 762 ;
Vanhoudt 374.AN (R3) ; Davenport 8639 RRR
minieme zwaktes van de slag doch een net exemplaar
zfr

gewicht 15,22gr. ; zilver Ø 36mm.
muntmeester Floris Florisz.
muntteken hand

vz. Halflang lichaam van gekroonde Philips II met leliescepter
naar links, het Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild voor zich
houdend, binnen een gladde cirkel, omringd door de tekst;
•PHS:D:G•HISP Z REX•DVX•BRA•
kz. Kruis gevormd uit vier gekroonde PH-monogrammen tussen
16 - S, bladornamenten in de kwartieren, letter S in het centrum,
binnen een gladde cirkel, omringd door de tekst;
PACE• ET • IVSTITIA • 15 hand 78 •

Na de Pacificatie van Gent in 1576 werd door de Staten-Generaal besloten tot de uitgifte van nieuwe uniforme munten. Deze werden belangrijk boven intrinsieke waarde uitgegeven t.b.v. de oorlogskas in de strijd tegen Spanje. Philips II werd in naam, en dus ook op deze munten, nog wel erkend maar diens landsheerlijke macht niet meer. Zijn persoonlijke devies ″DOMINVS MIHI ADVITOR″ (de heer is mijn helper) werd vervangen door de politieke leus ″PACE ET IVSTITIA″ (vrede en rechtvaardigheid). De Statendaalder werd uitgegeven op een koers van 32 stuiver, gelijk aan de Bourgondische kruisrijksdaalder, maar bevat 16% minder zilver dan Bourgondische kruisrijksdaalder.

De muntslag van de Staten,  zoals ingevoerd in 1577, bleek niet succesvol. De munten werden tegen te hoge koers uitgegeven, hetgeen feitelijk een verkapte vorm van belasting betrof. Dit had mede tot gevolg dat de munten werden verboden op grondgebied van het Duitse Rijk. Maar ook binnen de Nederlanden zorgde het voor grote verwarring in het betalingsverkeer. In December 1579 besloten aartshertog Matthias en de Prins van Oranje tot hervatting van het slaan van munten van de oudere types van Philips II.

In de jaren 1577-1578 werden in totaal 240.644 stuks ½ statendaalders te Antwerpen aangemunt. Daarvan komt het jaartal 1577 verreweg het vaakst voor, hetgeen doet vermoeden dat het overgrote deel van de productie in dat jaar heeft plaatsgevonden. Zeer zeldzaam.

Delmonte 118 ; van Gelder & Hoc 246-1 ; de Witte 764 ;
de Mey 570 ; Vanhoudt 375.AN (R1) RR
Bijzonder attractief exemplaar met fijne details en mooi patina.
pr-

gewicht 16,91 ; zilver Ø 36mm.
muntteken handje
Geslagen op gezag van de Staten van Brabant.

De muntslag van de Staten, zoals ingevoerd in 1577, bleek niet succesvol. De munten werden tegen te hoge koers uitgegeven, hetgeen feitelijk een verkapte vorm van belasting betrof. Dit had mede tot gevolg dat de munten werden verboden op grondgebied van het Duitse Rijk. Maar ook binnen de Nederlanden zorgde het voor grote verwarring in het betalingsverkeer. In December 1579 besloten aartshertog Matthias en de Prins van Oranje tot hervatting van het slaan van munten van de oudere types van Filips II. Het ging daarbij om de gouden kroon en de Philipsdaalder met denominaties, die werden geslagen in 1580 en 1581. Met de ondertekening van het Plakkaat van Verlatinghe op 26 juli 1581 door de gewesten Brabant, Vlaanderen, Mechelen, Holland, Gelre & Zutphen, Zeeland en Utrecht, kwam een einde aan deze muntslag. Deze gewesten erkenden niet langer het gezag van Philips II en verklaarden zich daarmee onafhankelijk.

Van dit jaartal werden slechts 16.152 stuks aangemunt. Zeer zeldzaam.

Delmonte 51 ; van Gelder & Hoc 211-1a ;
de Witte 789 ; Vanhoudt 390.AN RR
zfr

gewicht 1,87gr. ; zilver Ø 26mm.
muntteken B

vz. Gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild tussen I - S,
omringd door de tekst; •PHS•D:G HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gebloemd kruis omringd door de tekst;
PACE•ET•IVSTITIA• 15 B 77 •

Na de Pacificatie van Gent in 1576 werd door de Staten-Generaal besloten tot de uitgifte van nieuwe uniforme munten. Deze werden belangrijk boven intrinsieke waarde uitgegeven t.b.v. de oorlogskas in de strijd tegen Spanje. Philips II werd in naam, en dus ook op deze munten, nog wel erkend maar diens landsheerlijke macht niet meer. Zijn persoonlijke devies “DOMINVS MIHI ADVITOR” (de heer is mijn helper) werd vervangen door de politieke leus “PACE ET IVSTITIA” (vrede en rechtvaardigheid).

De munten werden tegen te hoge koers uitgegeven, hetgeen feitelijk een verkapte vorm van belasting betrof. Dit had mede tot gevolg dat de munten werden verboden op grondgebied van het Duitse Rijk. Maar ook binnen de Nederlanden zorgde het voor grote verwarring in het betalingsverkeer. In December 1579 besloten aartshertog Matthias en de Prins van Oranje tot hervatting van het slaan van munten van de oudere types van Philips II.

van Gelder & Hoc 250-3 ; de Witte 777 ;
de Mey 580 ; Vanhoudt 379.BS (R2)
Muntplaatdefect/barstje en ietwat onregelmatig gevomd muntplaatje,
verder een net exemplaar. Zeer zeldzaam.
zfr

gewicht 1,99gr. ; zilver Ø 25mm.
muntteken ster

vz. Gekroond Oostenrijk-Bourgondisch wapenschild tussen I - S,
omringd door de tekst; •PHS•D:G HISP Z REX•DVX•BRA
kz. Gebloemd kruis omringd door de tekst;
PACE•ET•IVSTITIA• 15 ★ 77 •

Na de Pacificatie van Gent in 1576 werd door de Staten-Generaal besloten tot de uitgifte van nieuwe uniforme munten. Deze werden belangrijk boven intrinsieke waarde uitgegeven t.b.v. de oorlogskas in de strijd tegen Spanje. Philips II werd in naam, en dus ook op deze munten, nog wel erkend maar diens landsheerlijke macht niet meer. Zijn persoonlijke devies “DOMINVS MIHI ADVITOR” (de heer is mijn helper) werd vervangen door de politieke leus “PACE ET IVSTITIA” (vrede en rechtvaardigheid).

De munten werden tegen te hoge koers uitgegeven, hetgeen feitelijk een verkapte vorm van belasting betrof. Dit had mede tot gevolg dat de munten werden verboden op grondgebied van het Duitse Rijk. Maar ook binnen de Nederlanden zorgde het voor grote verwarring in het betalingsverkeer. In December 1579 besloten aartshertog Matthias en de Prins van Oranje tot hervatting van het slaan van munten van de oudere types van Philips II.

van Gelder & Hoc 250-2 ; de Witte 778 ;
de Mey 587 ; Vanhoudt 379.MA (R2)  R
Gebruikelijke zwaktes, doch voor dit munttype een net exemplaar.
Zeldzaam.
zfr-

gewicht 6,85gr. ; koper Ø 26mm.
muntteken hand

vz. Buste van Philips II naar links binnen een cirkel, daaronder hand.
In de buitencirkel de tekst; PHS•D•G•HISP Z REX •DVX•BRA•
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië omhangen met de
keten van de Orde van het Gulden Vlies, omgeven door de tekst; 
PACE • ET • IVSTITIA •

Na de Pacificatie van Gent in 1576 werd door de Staten-Generaal besloten tot de uitgifte van uniforme munten. Naast zilverstukken, die belangrijk boven intrinsieke waarde werden uitgegeven t.b.v. de oorlogskas in de strijd tegen Spanje, besloot men ook tot aanmunting van kopergeld. Philips II werd in naam, en dus ook op deze munten, nog wel erkend maar diens persoonlijke devies “DOMINVS MIHI ADVITOR” (de heer is mijn helper) werd vervangen door de politieke leus “PACE ET IVSTITIA” (vrede en rechtvaardigheid)

van Gelder & Hoc 252-1 ; de Witte 783 ;
de Mey 573 ; Vanhoudt 381.AN
fr/zfr

gewicht 13,09gr. ; zilver Ø 33mm.
muntteken hand

vz. Naar elkaar gerichte bustes van Albrecht en Isabella, beiden met
molensteenkraag en Isabella tevens met diadeem, omringd door de tekst;
AL – BERTVS•ET•ELISABET•DEI•GRATIA• en hand
kz. Gekroond wapenschild van Oostenrijk-Bourgondië-Spanje-Portugal
omhangen met de keten van de Orde het Gulden Vlies, met kleinood (Lam Gods)
aan onderzijde, 16 – 02 ter weerszijden van kroon, omringd door de tekst;
ARCHIDVCES•AVST•  -  DVC•BVRG•BRAB•z en hand

Naar aanleiding van hun voorgenomen huwelijk kregen aartshertog Albrecht van Oostenrijk en Isabella van Spanje op 6 mei 1598 de heerschappij over de Zuidelijke Nederlanden toebedeeld van koning Philips II, de vader van Isabella. Het aartshertogelijk paar vestigde zich in Brussel, alwaar de drie kinderen kregen die alle echter vroegtijdig stierven. Na de dood van Albrecht op 13 juni 1621 kwamen de Zuidelijke Nederlanden weer onder het directe Spaanse bestuur van koning Philips IV te staan. Isabella kreeg de taak van landvoogdes, een functie die zij tot haar dood op 1 december 1633 zou vervullen.

Following their intended marriage, Archduke Albrecht of Austria and Isabella of Spain were granted rulership over the Southern Netherlands on 6 May 1598 by King Philip II, Isabella′s father. The archducal couple settled in Brussels, where they had three children, all of whom died prematurely. After Albrecht′s death on 13 June 1621, the Southern Netherlands again came under the direct Spanish rule of King Philip IV. Isabella was given the task of governor, a position she would hold until her death on 1 December 1633.

Het jaartal 1602 is gewijzigd uit 1601. In 1601 werden maar weinig zilveren gulden geslagen (3.093 stuks), Klaarblijkelijk had men van dat jaar nog onbenutte muntstempels die men in 1602 alsnog heeft gebruikt, met uiteraard aanpassing van het jaartal. Deze jaartalwijziging is tot op heden onbeschreven in de naslag literatuur. Als zodanig hoogst zeldzaam.

Delmonte – (vgl. 235) ; van Gelder & Hoc – (vgl. 287-1suppl.) ;
de Witte 901var. ; de Mey 638var. ; Vanhoudt – (vgl. 586.AN)  RRR
lichte zwaktes van de slag
fr/zfr à zfr-

gewicht 2,64gr.; zilver Ø 26mm.
Cornelis de Letter
muntteken hand

vz. Gekroond wapen van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië-Portugal,
omhangen met de keten van de Orde van het Gulden Vlies,
daaromheen de tekst; ALBERTVS•ET - ELISABET•D:G•
kz. Bourgondisch stokkenkruisgeflankeerd door de letter A - E,
eronder kleinood van de Orde van het Gulden Vlies, binnen een
gladde cirkel. In de buitencirkel de tekst;
ARCHIDVCES•AVST•DVCES•BVRG•ET•BRAB en hand

van Gelder & Hoc 293-1 ; de Witte 907 ;
de Mey 644 ; Vanhoudt 595.AN
miniem gegolfd muntplaatje
fr/zfr

gewicht 11,00gr. ; goud Ø 38mm.
muntteken hand

vz. De gekroonde aartshertog met zwaard en de gekroonde hertogin met scepter, 
zittend frontaal zij aan zij op een troon binnen een gladde cirkel, omringd door de
tekst;  •ALBERTVS•ET•ELI  -  SABET•DEI•  -  GRATIA•ARCHIDVCES en hand
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild omringd door de 
keten van de Orde van het Gulden Vlies binnen een gladde cirkel, omringd door
de tekst; AVSTRIÆ•DVCES•BVR - GVNDIÆ•BRABANT•Z

Behoudens wat minieme zwakte van de slag een bijzonder attractief exemplaar van dit grote goudstuk van de Spaanse Nederlanden. De dubbele souverein werd uitgegeven op een koers van 12 gulden. De stempels zijn zeer verzorgd met oog voor fijne details. Het werd geslagen gedurende het Twaalfjarig Bestand (1609-1621), een periode van rust en voorspoed voor de Nederlanden. Dit munttype is in vijf muntplaatsen aangemunt, te weten; Doornik, Brugge, Antwerpen Brussel en Maastricht. Daarvan komen de stukken van Antwerpen en Maastricht het minste voor in de handel en collecties. In totaal zijn in de periode 1612-1620 slechts 10.483 stuks dubbele souvereinen te Antwerpen aangemunt, deels ook met het jaartal 1614. Uiterst zeldzaam.

Except for a minor weakness in the strike, a particularly attractive example of this large gold coin from the Spanish Netherlands. The double sovereign was issued at a rate of 12 guilders. The dies are very well cared for with an eye for fine details. It was minted during the Twelve Years′ Truce (1609-1621), a period of peace and prosperity for the Netherlands. This coin type was minted in five mints, namely; Tournai, Bruges, Antwerp, Brussels and Maastricht. Of these, the pieces from Antwerp and Maastricht are are the least common in trade and collections. In total, only 10,483 pieces of double sovereigns were minted in Antwerp in the period 1612-1620, some also with the year 1614. Extremely rare.

Delmonte 147 ; van Gelder & Hoc 304-1a ; de Witte 895 ; 
Vanhoudt 612.AN (R3) ; Vanhoudt/Saunders 174 (R3) ;
De Mey 677 ; Vanhoudt Atlas I.401 ; Friedberg 91 RRR
pr-/pr

gewicht 16,00gr. ; zilver Ø 35mm.
muntmeester Dominique Wouters of  Jeanne van Liebeke
muntteken hand

vz. Bustes van Albrecht en Isabella naar rechts binnen een parelcirkel,
daarboven 16 hand 19, omringd door de tekst;
•ALBERTVS • ET • ELISABET • DEI • GRATIA •
kz. Gekroond Oostenrijks-Bourgondisch-Spaans wapenschild gehouden
door twee leeuwen, eronder twee vuurstalen met het Gulden Vlies, omringd
door de tekst; ARCHID • AVST • DVC – ES • BVRG • BRAB • Zc•

Naar aanleiding van hun voorgenomen huwelijk kregen aartshertog Albrecht van Oostenrijk en Isabella van Spanje op 6 mei 1598 de heerschappij over de Zuidelijke Nederlanden toebedeeld van koning Philips II, de vader van Isabella. Het aartshertogelijk paar vestigde zich in Brussel, alwaar de drie kinderen kregen die alle echter vroegtijdig stierven. Na de dood van Albrecht op 13 juni 1621 kwamen de Zuidelijke Nederlanden weer onder het directe Spaanse bestuur van koning Philips IV te staan. Isabella kreeg de taak van landvoogdes, een functie die zij tot haar dood op 1 december 1633 zou vervullen.

De dukaton is een grote zilveren munt, die als equivalent gold van de gouden dukaat. In de Nederlanden werd de ducaton ingevoerd in 1618 door de aartshertogen Albrecht & Isabella. Het officieel voorgeschreven gewicht was 32,48 gram bij een zilvergehalte van 944/1000, de waarde was 63 stuivers. Naast hele dukatons werden op veel kleinere schaal ook ½ dukatons geslagen. De Noordelijke Nederlanden kwamen in 1659 ook met een dukaton in de vorm van de zilveren rijder. In de periode 1 april 1618 – 24 april 1620 werden slechts 72.570 stuks ½ dukatons aangemunt. Zeer zeldzaam.

Following their intended marriage, Archduke Albrecht of Austria and Isabella of Spain were granted rulership over the Southern Netherlands on 6 May 1598 by King Philip II, Isabella′s father. The archducal couple settled in Brussels, where they had three children, all of whom died prematurely. After Albrecht′s death on 13 June 1621, the Southern Netherlands again came under the direct Spanish rule of King Philip IV. Isabella was given the task of governor, a position she would hold until her death on 1 December 1633.

The ducaton is a large silver coin, which was the equivalent of the gold ducat. In the Netherlands, the ducaton was introduced in 1618 by the archdukes Albrecht & Isabella. The officially prescribed weight was 32.48 grams with a silver content of 944/1000, the value was 63 stuivers. In addition to whole ducatons, ½ ducatons were also minted on a much smaller scale. The Northern Netherlands also introduced a ducaton in the form of the silver rider in 1659. In the period 1 April 1618 – 24 April 1620 only 72,570 ½ ducatons were minted. Very rare.

vgl. Veiling 63 van Willem van Alsenoy te Antwerpen, 29 mei 2010 (in zfr+  € 2200,- + 18%)

Delmonte 252 ; van Gelder & Hoc 310-1 ; de Witte 929 ;
Vanhoudt 618.AN ; KM.48.1 (Spanish Netherlands) RR
lichte zwaktes van de slag
zfr

gewicht 27,97gr. ; zilver Ø 41mm.
muntmeester: Pieter van der Heyden
muntteken: engelkopje

vz. Bourgondisch stokkenkruis in het hart bijeengehouden door
Bourgondische vuurstaal, geflankeerd door de gekroonde monogrammen
van de aartshertogen, daaronder hangend het kleinood (ramsvacht) van
de Orde van het Gulden Vlies, binnen een cirkel, omringd door de tekst;
•ALBERTVS•ET•ELISABET•DEI•GRATIA• engelkopje
kz. Gekroond wapen van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië-Portugal omsloten
door de keten van de Orde van het Gulden Vlies binnen een cirkel, daarboven
16 - 16, omringd door de tekst; ARCHID•AVST•DVCES•BVRG•BRAB•Zc

In 1612 werd de aanmunting van de kruisrijksdaalder, die eerder onder Philips II was geslagen, hervat. Het werd uitgegeven op een koers van 48 stuiver. Al spoedig kwamen deze rijksdaalder bekend te staan als pat(t)acon, patagon of Albertusdaalder. De munt werd erg populair om hun kwaliteit, gehalte, ontwerp en afwerking, niet alleen binnen de Spaanse Nederlanden maar ook ver daarbuiten. Men name in Oost-Europa en Rusland was de patagon een erg gewild betaalmiddel. De patagon werd voor het laatst geslagen in 1711 onder de Spaanse troonpretendent Karel III (1703-1711) in Antwerpen.

In 1612, the minting of kruisrijksdaalder, which had previously been minted under Philip II, was resumed. It was issued at a rate of 48 stuivers. Soon these Rijksdaalder came to be known as pat(t)acon, patagon or Albertusdaalder. The coins became very popular for their quality, content, design and finish, not only within the Spanish Netherlands but also far beyond. Particularly in Eastern Europe and Russia, the patagon was a very popular means of payment. The patagon was last minted in 1711 under the Spanish pretender to the throne Charles III (1703-1711) in Antwerp.

Delmonte 256 ; van Gelder & Hoc 311-3b ; de Witte 948 ; Vanhoudt 619.BS
Bijzonder attractief exemplaar met een mooi patina. Schaars.
pr- à zfr/pr

gewicht 13,56gr. ; zilver Ø 35mm.
muntteken handje
Delmonte 261 ; van Gelder & Hoc 312-1a ; de Witte 914 ; Vanhoudt 620.AN
zwaktes van de slag
fr+

gewicht 13,63gr. ; zilver Ø 35mm.

Van dit jaartal werden slechts 45.593 stuks geslagen. Zeer zeldzaam.

Delmonte 261 ; van Gelder & Hoc 312-1b ;
de Witte 915 ; Vanhoudt 620.AN (R2) RR
minor weakness
zfr-

gewicht 6,72gr. ; zilver Ø 31mm.
muntmeester Dominique Wouters
muntteken hand

vz. Gekroond wapen van Spanje-Oostenrijk-Bourgondië-Portugal
omhangen met de keten van het Gulden Vlies. In de buitenrand de tekst; 
•ALBERTVS•ET•ELISABET•DEI•GRATIA•
kz. Bourgondisch stokkenkruis, geflankeerd door de gekroonde
monogrammen van de aartshertogen, met daaronder het Lam Gods
aan een lint hangend. In de buitenrand de tekst; 
ARCHID•AVST•DVCES•BVRG•ET•BRAB•Z en hand

Voor de patagon en haar denominaties was het gebruik dat het stokkenkruis, met naamsvermelding van de vorsten, als de voorzijde gold en de wapenschild als de keerzijde. Bij deze munt zien we dat dit gebruik niet is gevolgd; hier zien we de wapenzijde, met naamsvermelding van de vorsten, als voorzijde en het stokkenkruis als keerzijde. Mogelijk ligt de oorzaak van deze vergissing in het feit dat deze versie ook gebruikelijk was voor de dubbele en enkele gouden albertijn, en lag dat nog vers in het geheugen van de stempelsnijders. In dat geval moeten we dit type plaatsen aan het begin van de muntslag (1613) van dit munttype, dus als eerste type voorafgaand aan het ″correcte″ type. Gezien de zeldzaamheid van dit stuk zal de productie zeer gering geweest zijn. Zeer zeldzaam.

Delmonte - (vgl.268) ; de Witte 918 ; de Mey 685 ;
van Gelder & Hoc- (vgl.313-1a) ; Vanhoudt 621.AN RR
zfr-

gewicht 2,46gr.; koper Ø 23mm.
muntmeester Thielman Coomans (alias Goemans)
muntteken ster

vz. Gekroond wapenschild van Spanje-Bourgondië-Oostenrijk
geflankeerde door ★  -  ★, omringd door de tekst;
ALBERTVS•ET•ELISABET•DE•G ★
kz. Gekroond Bourgodisch stokkenkruis, stadswapen van Maastricht in
het hart, Lam Gods hangend aan onderzijde, geflankeerd door 16 - 08,
omringd door de tekst; ARCHIDVCES•AVST•DVC•BVR•BR ★

van Gelder & Hoc 298-2 ; de Witte 972 ; Vanhoudt, Atlas, I 424 ;
de Mey 674 ; Vanhoudt 603.MA ; Purmer & van der Wiel 9311 (R) ;
Pannekeet MAA.17 R
zeldzaam
fr à fr+

gewicht 3,40gr.; koper Ø 25mm.
muntmeester Adam Dries
muntteken ster

vz. Gekroond wapenschild van Spanje-Bourgondië-Oostenrijk
geflankeerde door ★  -  ★, omringd door de tekst;
ALBERTVS•ET•ELISABET•DEI•G ★
kz. Gekroond stadswapen in hart van stokkenkruis, geflankeerd door 16 - 14,
omringd door de tekst; ARCHIDVCES•AVST•DVCES•BVR•B•Z ★

van Gelder & Hoc 298-2 ; de Witte 972 ; de Mey 674 ;
Vanhoudt 603.MA ; Purmer & van der Wiel 9311
zfr-